17/05/2026
Phòng thờ – sau 25 năm tôi mới dám đưa từ tum xuống giữa nhà
20 năm đầu làm nghề, 100% nhà tôi vẽ đều đặt phòng thờ trên tầng cao nhất. Tôi học ở trường như vậy, thầy bảo "thờ phải cao, phải tĩnh, phải trang nghiêm". Chủ nhà cũng thích, vì "đưa ông bà lên cao cho sạch sẽ".
Năm thứ 21, tôi lên thắp hương cho bố của anh Linh ở Tây Ninh. Phòng thờ ở tầng 3, không thang máy. Anh Linh 62 tuổi, leo 18 bậc thang, dừng lại ba lần để thở. Thắp xong nén hương, anh ngồi bệt xuống chiếu nghỉ, mặt đỏ bừng. Anh bảo: "Chú Nam, chắc sang năm anh phải nhờ thằng con lên thắp thay. Anh leo không nổi nữa."
Đó là lần đầu tôi thấy mình đã thiết kế một nơi thờ cúng mà chính người thờ không tới được.
Năm thứ 24, tôi quay lại nhà anh Hải ở Sóc Sơn. Phòng thờ tôi vẽ năm 2014 không ở trên tum. Tôi liều đặt nó ở tim nhà, ngay sau hiên, nhìn thẳng ra vườn chuối. Lúc đó tôi bị bạn bè chê "phạm". 10 năm sau, bàn thờ cao 1270mm đó vẫn đỏ lửa mỗi sáng. Bà Hải 71 tuổi, không phải leo bậc nào, chỉ đi 5 bước từ giường ra, thắp hương, rồi ngồi xuống chiếc ghế tre nhìn ra vườn. Bà bảo: "Ngày nào cô cũng nói chuyện với ông, chứ không phải đợi rằm mới leo lên."
Tôi hiểu ra, sau 25 năm: người già không thờ để cúng, họ thờ để được nhìn thấy mỗi ngày.
Ba sai lầm tôi bỏ sau khi đưa bàn thờ xuống
1. Thờ không cần cao, cần ngang tầm mắt
Bàn thờ truyền thống cao 1m27 là đúng, nhưng đặt trên tum thì người già phải ngước lên, mỏi cổ. Đặt ở tầng một, cao 1m27 vừa đúng tầm mắt người ngồi ghế. Anh Hải trước khi mất vẫn ngồi ghế tre, mắt ngang bát hương. Ông không phải đứng, không phải với. Thờ là đối thoại, không phải ngước nhìn.
2. Thờ không cần kín, cần sáng và gió
Phòng thờ cũ của tôi thường đóng kín, thắp hương là cay mắt. Giờ tôi luôn mở một cửa sổ trời thẳng trên bàn thờ, rộng 600x600mm, có lam chớp. Nắng sớm 6h30 rọi vào đúng đỉnh bát hương, khói hương bay thẳng lên, không quẩn. Gió đối lưu nhẹ, không tắt hương. Ở nhà anh Hải, vệt nắng đó đi qua ảnh ông bà, in xuống nền đá mỗi sáng. Bà gọi đó là "giờ ông bà về ăn sáng".
3. Thờ không cần riêng, cần ở giữa lối đi
Tôi từng tách phòng thờ thành phòng riêng. Giờ tôi đặt bàn thờ ở trục giao thông chính, nơi từ bếp ra hiên buộc phải đi ngang. Không phải để phô, mà để mỗi lần đi qua, người già đưa tay chạm nhẹ vào mép bàn thờ. Một cái chạm 1 giây, còn hơn một lễ cúng 1 giờ mỗi tháng.
Con trai anh Hải kể: "Bố em không tụng kinh, bố chỉ đi qua là xoa nhẹ chân bàn thờ. Em giờ cũng quen tay như vậy." Đó là Truyền. Không phải truyền bài khấn, là truyền thói quen chạm.
Phòng thờ trong Nhà Dưỡng tôi vẽ thế nào
- Cao độ: bàn thờ 1270mm, tủ thờ sâu 610mm, không làm tủ chạm trần. Phía sau là tường gạch mộc không trát, để vôi thở.
- Ánh sáng: một đèn hắt 2700K sau khám thờ, một giếng trời trên đỉnh. Không dùng đèn downlight rọi thẳng vào ảnh thờ.
- Vật liệu: gỗ mít hoặc dổi cũ, không phủ PU bóng. Để sau 10 năm gỗ xuống màu, giống màu da tay người thắp hương.
- Chỗ ngồi: luôn đặt một ghế đẩu gỗ thấp ngay cạnh, cao 400mm. Để người già ngồi thắp hương, ngồi nói chuyện, không phải đứng.
Tôi đã vẽ phòng thờ trên tum suốt 20 năm vì sợ dư luận. Năm thứ 25 tôi mới dám nói thật: đưa ông bà lên cao là chúng ta tiện, không phải ông bà muốn. Ông bà muốn ở giữa nhà, nơi nghe được tiếng cháu học bài, ngửi được mùi cơm chín, thấy được nắng vào mỗi sáng.
Sau 25 năm, tôi không còn thiết kế phòng thờ. Tôi thiết kế một chỗ để người sống và người mất vẫn nhìn thấy nhau mỗi ngày, không cần leo thang.
Vì thờ cúng bền vững nhất không phải là nhang khói, là ánh mắt.
Bài sau, tôi sẽ viết về cái hiên 2m1 – khoảng không gian rẻ tiền nhất nhưng sau 25 năm tôi thấy nó cứu nhiều cuộc hôn nhân tuổi già hơn bất kỳ phòng ngủ master nào.
KTS. Lê Mạnh Nam
25 năm thực hành kiến trúc Nhà Dưỡng
Kiến tạo không phải ngôi nhà để ở hết đời, mà dưỡng một chốn để đời ở lại cùng ta.
