01/11/2025
VI PHẠM QUYỀN CON NGƯỜI ĐẾN MỨC NGHIÊM TRỌNG, PHỔ BIẾN TRONG TRUYỀN THÔNG VỀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ
Bảo vệ quyền con người và công lý là một nguyên tắc cơ bản nhất trong Hiến pháp năm 2013 và hệ thống pháp luật Việt Nam. Quyền về hình ảnh và bí mật đời tư của mỗi công dân đã được quy định rất cụ thể, tuy nhiên hiện tượng và các hành vi vi phạm về sự tùy tiện sử dụng hình ảnh của người khác đang diễn ra rất phổ biến trong lĩnh vực tố tụng hình sự. Một người mới bắt đầu bị xác minh tin báo tố giác tội phạm, bị khởi tố, truy tố và xét xử thì hình ảnh cá nhân đã tràn lan trên mặt các trang báo chí chính thống và trên các trang mạng.
“Một người chỉ bị coi là có tội khi có bản án kết tội của tòa án có hiệu lực pháp luật”. Điều 13 Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) năm 2015, về Nguyên tắc suy đoán vô tội:
Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Như vậy, trước khi bản án có hiệu lực: Trong suốt quá trình điều tra, truy tố và xét xử (kể cả khi bị tạm giữ, tạm giam), một người vẫn được gọi là người bị buộc tội (gồm bị bắt, bị tạm giữ, bị can, bị cáo), chứ chưa phải là tội phạm.
Ở nước ta, đã và đang diễn ra từ trước cho đến nay một cách triền miên là các cơ quan truyền thông, báo chí, các cá nhân, mà bất kể ai cũng có quyền sử dụng hình ảnh của người khác để đưa vào bài viết của mình để mình họa. Đáng buồn thay trong đó có cả các luật sư và những người trong giới luật học.
Trong khu vực và các quốc gia trên thế giới, việc sử dụng hình ảnh của những người bị buộc tội ở các quốc gia khác nhau chủ yếu dựa trên sự cân bằng giữa Quyền Riêng tư Cá nhân (Personal Privacy) và Lợi ích Công cộng (Public Interest) hay Tự do Báo chí. Tuy nhiên, xu hướng chung của các nước là tăng cường bảo vệ quyền hình ảnh và dữ liệu cá nhân, ngay cả đối với người bị buộc tội, để tuân thủ nguyên tắc Vô tội cho đến khi bị chứng minh có tội và bảo vệ quyền tái hòa nhập cộng đồng.
Các Quốc gia đề cao Quyền Riêng tư (Phổ biến ở Châu Âu) chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ Bộ luật Dân sự (Civil Law) và các quy định bảo vệ dữ liệu như GDPR (General Data Protection Regulation) của Liên minh Châu Âu, áp dụng các quy tắc rất nghiêm ngặt:
• Nguyên tắc ẩn danh (Anonymity):
• Hầu hết các cơ quan truyền thông bị cấm công bố tên đầy đủ và hình ảnh của những người bị buộc tội hoặc bị kết án (đặc biệt là trong các vụ án không nghiêm trọng hoặc vụ án liên quan đến trẻ vị thành niên).
• Thay vào đó, họ chỉ được phép sử dụng tên viết tắt hoặc che mờ hình ảnh để bảo vệ danh tính, quyền tái hòa nhập xã hội và tránh định kiến xã hội.
• Quyền được lãng quên (Right to be Forgotten):
• Sau một thời gian nhất định, đặc biệt là sau khi người bị kết án đã hoàn thành bản án, họ có quyền yêu cầu gỡ bỏ hoặc giới hạn sự xuất hiện của các thông tin cá nhân (bao gồm hình ảnh) liên quan đến tội ác cũ khỏi các công cụ tìm kiếm và các trang web.
• Mục đích công bố: Việc công bố hình ảnh chỉ được xem xét nếu phục vụ lợi ích công cộng đặc biệt (ví dụ: truy nã, cảnh báo tội phạm nguy hiểm đang trốn thoát) và phải do cơ quan có thẩm quyền (cảnh sát, tòa án) quyết định.
Các Quốc gia đề cao Tự do Báo chí (Phổ biến ở Mỹ) các quy định lại linh hoạt hơn do việc bảo vệ mạnh mẽ Tu chính án thứ Nhất (First Amendment) về tự do ngôn luận và báo chí.
• Tự do công bố: Truyền thông thường có quyền tự do lớn trong việc công bố hình ảnh và tên tuổi của người bị bắt hoặc bị buộc tội, đặc biệt là nếu hình ảnh được thu thập từ nguồn công khai (ví dụ: hồ sơ cảnh sát, phiên tòa công khai).
• Giới hạn: Tuy nhiên, ngay cả ở Mỹ, việc sử dụng hình ảnh cũng bị giới hạn bởi:
• Luật phỉ báng và xâm phạm quyền riêng tư: Nếu hình ảnh được sử dụng sai mục đích, gây thiệt hại danh dự, hoặc đi kèm với thông tin sai lệch.
• Quy tắc nội bộ của cơ quan thực thi pháp luật: Một số cơ quan cảnh sát có thể hạn chế việc cung cấp ảnh "mugshot" (ảnh chụp sau khi bị bắt) cho công chúng.
Tìm hiểu chung về các quy định của pháp luật khi sử dụng hình ảnh người bị buộc tội tại các quốc gia khác luôn phải tuân thủ chặt chẽ luật pháp sở tại về:
1. Quyền nhân thân và hình ảnh: (Điều 32 Bộ luật Dân sự Việt Nam).
2. Luật bảo vệ dữ liệu cá nhân: (Ví dụ: GDPR của EU, Đạo luật APPI của Nhật Bản).
3. Luật tố tụng hình sự: Quy định về nguyên tắc suy đoán vô tội.
4. Pháp luật về báo chí: Quy định về giới hạn thông tin công bố.
Các cơ quan truyền thông quốc tế khi đưa tin về người bị buộc tội ở nước ngoài phải tôn trọng luật pháp của cả quốc gia nơi họ hoạt động và quốc gia nơi người bị buộc tội sinh sống hoặc bị truy tố.
Đã đến lúc Ban Tuyên giáo TW cần có các chỉ thị, quan điểm đến các cơ quan thông tin báo chí để chấp hành nghiêm pháp luật bảo vệ quyền con người. Đã đến lúc các Uỷ Ban có thẩm quyền và chức năng của Quốc Hội cần phải ban hành nghị quyết để yêu cầu và thúc đẩy các cơ quan bảo vệ pháp luật thực hiện nghiêm lĩnh vực này.
Những người đang sử dụng trái phép hình ảnh của những người bị buộc tội, hãy đặt chính bản thân mình khi chưa bị kết tội nhưng quyền về hình ảnh đã bị xâm phạm, tinh thần của cá nhân, gia đình, tổ chức cơ quan có liên quan đã bị thiệt hại để ứng xử cho chuẩn mực .