21/07/2021
Thời điểm này, nhiều người trẻ đang ào ạt tham gia những mạng lưới tiền ảo (Forex, Bitcoin, Pi …) và quảng cáo rầm rộ cho loại hình kinh doanh này. Nhiều “chuyên gia đầu tư” tự xưng trên mạng xã hội đăng thông tin về quỹ “đầu tư” của mình, một sàn giao dịch tiền ảo dạng đa cấp có rất nhiều tên gọi mỹ miều. Vậy tính pháp lý của 'tiền ảo' và “forex” tại Việt Nam? Hải Hưng Lawfirm xin gửi tới các nhà đầu tư một số cơ sở pháp lý cho hoạt động kinh doanh này như sau:
I/. Theo tìm hiểu hoạt động đầu tư ngoại hối Forex là thị trường trao đổi tiền tệ trên toàn cầu, phi tập trung. Kinh doanh Forex là hoạt động giao dịch tiền tệ, các sàn forex phổ biến tại Việt Nam hiện nay chủ yếu là các sàn chịu trách nhiệm và quản lý bởi các công ty, tổ chức tại nước ngoài.
Khi nhà đầu tư tham gia vào các sàn giao dịch Forex này có những rủi ro nhất định về mặt pháp lý như sau:
Theo Điều 36 Pháp lệnh Ngoại hối năm 2005 (được sửa đổi, bổ sung năm 2013) quy định nguyên tắc kinh doanh, cung ứng dịch vụ ngoại hối như sau:
“Điều 36. Nguyên tắc kinh doanh, cung ứng dịch vụ ngoại hối.
1. Tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài và các tổ chức khác được kinh doanh, cung ứng dịch vụ ngoại hối ở trong nước và nước ngoài sau khi được Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chấp thuận bằng văn bản.
2. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam quy định về phạm vi kinh doanh, cung ứng dịch vụ ngoại hối ở trong nước và nước ngoài, điều kiện, trình tự, thủ tục chấp thuận kinh doanh, cung ứng dịch vụ ngoại hối của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài và các tổ chức khác.”
Căn cứ quy định nêu trên thì để được kinh doanh ngoại hối cần phải đáp ứng đồng thời các điều kiện như sau: Chủ thể kinh doanh là tổ chức tín dụng, tổ chức khác và phải được chấp thuận bằng văn bản của Ngân hàng Nhà nước.
Theo quy định tại Điều 23 Nghị định số 88/2019/NĐ-CP Quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng thì hành vi Mua, bán ngoại tệ tại tổ chức không được phép thu đổi ngoại tệ mà giá trị ngoại tê trên 1.000 đôla Mỹ (hoặc ngoại tệ khác có giá trị tương đương) thì bị xử lý vi phạm hành chính từ 10-100 triệu đồng. Ngoài ra, một số quy định tại pháp Luật đầu tư, việc mang tiền mua/đầu tư trên các sàn giao dịch tiền ảo tại nước ngoài nếu thỏa mãn các yếu tố đầu tư nước ngoài thì đươc xem là một hình thức đầu tư ra nước ngoài (phù hợp với pháp luật nước ngoài). Tuy nhiên chưa được pháp luật Việt Nam chưa cho phép mục tiêu đầu tư này do vậy nếu thỏa mãn các yếu tố vi phạm, các nhà đầu tư còn có thể bị xử lý theo quy định tại điều 15 Nghị định 50/2016/NĐ-CP.
Như vậy, căn cứ vào các quy định đã nêu ở trên, trường hợp các sàn Forex chưa được cấp phép bởi Ngân hàng nhà nước thì cá nhân/tổ chức Việt Nam đầu tư ngoại hối tại các sàn Forex là trái với các quy định pháp luật. Các sàn forex đang hoạt động tại Việt Nam hiện chịu sự quản lý từ nước ngoài, nơi tổ chức cung cấp dịch vụ đặt trụ sở, nên trong trường hợp có có tranh chấp, xung đột xảy ra thì sẽ áp dụng pháp luật nước ngoài để giải quyết, do đó rủi ro của các “sàn Forex” hoàn toàn thuộc về nhà đầu tư Việt Nam khi tham gia.
II/. Thứ hai, Tương tự hoạt động của các sàn Forex thì tiền ảo, tiền mã hóa cũng không được pháp luật Việt Nam chấp nhận bởi các quy định sau:
1. Theo quy định tại khoản 1 Điều 1 Nghị định 80/2016/NĐ-CP về sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 101/2014/NĐ-CP về thanh toán không dùng tiền mặt quy định như sau:
“Điều 1. Sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ một số Điều của Nghị định số 101/2012/NĐ-CP ngày 22 tháng 11 năm 2012 của Chính phủ về thanh toán không dùng tiền mặt
1. Sửa đổi, bổ sung Khoản 4, 5, 6, 7, 8 Điều 4 như sau:
“…
6. Phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt sử dụng trong giao dịch thanh toán (sau đây gọi là phương tiện thanh toán), bao gồm: Séc, lệnh chi, ủy nhiệm chi, nhờ thu, ủy nhiệm thu, thẻ ngân hàng và các phương tiện thanh toán khác theo quy định của Ngân hàng Nhà nước.
7. Phương tiện thanh toán không hợp pháp là các phương tiện thanh toán không thuộc quy định tại Khoản 6 Điều này.
…”
Theo đó, nghị định này bổ sung quy định về phương tiện thanh toán hợp pháp tại Việt Nam gồm: Séc, lệnh chi, ủy nhiệm chi, nhờ thu, ủy nhiệm thu, thẻ ngân hàng và các phương tiện thanh toán khác theo quy định của Ngân hàng Nhà nước. Không liệt kê tiền ảo, tiền mã hóa là phương tiện thanh toán và tái khẳng định phương tiện thanh toán không được liệt kê tại khoản 6 nêu trên đều không hợp pháp.
2. Căn cứ khoản 2 điều 1 Nghị định 80/2016/NĐ-CP về sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 101/2014/NĐ-CP về thanh toán không dùng tiền mặt có bổ sung thêm 1 trường hợp bị cấm trong giao dịch không dùng tiền mặt là “Phát hành, cung ứng và sử dụng các phương tiện thanh toán không hợp pháp”
“Điều 6. Các hành vi bị cấm
…
6. Phát hành, cung ứng và sử dụng các phương tiện thanh toán không hợp pháp.”
Việc tự ý phát hành, cung ứng, sử dụng phương tiện thanh toán không hợp pháp (như tiền ảo, tiền điện tử) sẽ bị xử lý theo quy định tại khoản 6 điều 26 Nghị định số 88/2019/NĐ-CP Quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng như sau:
“Điều 26. Vi phạm quy định về hoạt động thanh toán
…
6. Phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng đối với một trong các hành vi vi phạm sau đây:
…
d) Phát hành, cung ứng, sử dụng các phương tiện thanh toán không hợp pháp mà chưa đến mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
…”
Từ những phân tích nêu trên có thể nhận định: Việc thành lập sàn giao dịch tiền ảo (bao gồm cả sàn Forex) tại Việt Nam là không hợp pháp, các cá nhân/tổ chức vi phạm quy định nêu trên bị xử lý hành chính theo quy định tại Nghị định 88/2019/NĐ-CP, đồng thời có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội vi phạm quy định về hoạt động ngân hàng, hoạt động khác liên quan đến hoạt động ngân hàng được quy định tại điều 206 Bộ luật hình sự 2015 sửa đổi năm 2017 nếu các hành vi Phát hành, cung ứng, sử dụng phương tiện thanh toán không hợp pháp hoặc kinh doanh ngoại hối trái phép mà gây thiệt hại cho người khác về tài sản từ 100.000.000 đồng trở lên.
III/. Với các dữ kiện các công ty liên quan đến tiền ảo được lập tại nước ngoài (hợp pháp) sau đó thuê nhân công tại Việt Nam và làm tại Việt Nam.
Nếu các công ty nước ngoài thuê lao động Việt Nam, ký hợp đồng và xác định địa điểm làm việc tại nơi người Lao động sinh sống thì các quan hệ lao động nêu trên là hợp hợp (Bản chất giống hoạt động công tác viên hay người Việt Nam cung cấp dịch vụ cho Công ty tại nước ngoài); Nếu các công ty nước ngoài tổ chức các văn phòng làm việc tại Việt Nam mà không lập Văn phòng đại diện hay chi nhánh của thương nhân nước ngoài hoặc thành lập dự án có vốn nước ngoài thì bị xử lý vi phạm hành chính theo quy định tại điều 67,69 nghị định 98/2020/NĐ-CP Quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hoặc Nghị định 50/2016/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực kế hoạch và đầu tư.
IV/. Việc gia nhập nhóm kinh doanh tiền ảo như một nhân viên hoặc một cộng tác viên.
Trường hợp gia nhập tổ chức kinh doanh tiền ảo, tiền mã hóa được thành lập theo quy định pháp luật nước ngoài, dưới hình thức hợp đồng lao động/cung cấp dịch vụ xác định địa điểm làm việc tại Việt Nam thì hợp đồng đó hợp pháp. Tuy nhiên phải xác định thêm là những người lao động Việt Nam làm việc cho C98 có hoạt động tập trung làm việc tại một văn phòng làm việc trên lãnh thổ Việt Nam hay không? Trường hợp có tổ chức văn phòng làm việc mà không xin cấp phép thành lập chi nhánh, văn phòng đại diện thì tổ chức/cá nhân thuê mướn có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định tại điều 67,69 nghị định 98/2020/NĐ-CP Quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hoặc Nghị định 50/2016/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực kế hoạch và đầu tư.
Mặt khác, nếu người làm việc cho các nhóm/tổ chức nhưng trong quá trình làm việc lại cung cấp những thông tin không đúng sự thật để đạt được một lợi ích nhất định mà đủ căn cứ cấu thành Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản được quy định tại Điều 174 Bộ luật hình sự 2015, sửa đổi 2017 thì bị truy cứu Trách nhiệm hình sự.
V/. Việc mua tiền ảo có được xác định là vi phạm pháp luật
Việc mua tiền ảo, đồng tiền mã hóa thì hiện pháp luật Việt Nam chưa có quy định về xử phạt. Tuy nhiên, do pháp luật Việt Nam chưa thừa nhận tiền ảo, đồng tiền mã hóa nên trường hợp phát sinh tranh chấp thì cũng chưa có cơ chế để bảo vệ người mua nên dễ dẫn đến những rủi ro, thiệt hại mà người mua phải gánh chịu.
Trường hợp sau khi sở hữu tiền ảo (do các tổ chức/công ty tại nước ngoài tạo lập quản lý) sau đó thực hiện việc quy đổi ra tiền Việt Nam đồng hoặc dùng tiền ảo để giao dịch trên lãnh thổ Việt Nam sẽ được xác định là hành vi vi phạm pháp luật Ngoại hối được quy định tại Điều 36 Pháp lệnh Ngoại hối năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2013) nêu tại mục I.
(Còn tiếp)
