https://www.facebook.com/163703187517010/

Lusako Legal Consultancy Company, Iringa (2026)

29/01/2026

MAMBO 25 KUHUSU MALI ZA WANANDOA

Kuhusu mali za wanandoa na mgawanyo wa mali, Sheria ya Ndoa ya Tanzania inatoa mwongozo unaohusu jinsi mali inavyomilikiwa na kugawanywa kati ya wanandoa. Hapa kuna mambo 25 muhimu kuhusu mgawanyo wa mali ya wanandoa, tafsiri ya vifungu vya kisheria, mifano na maelezo:

1.Umiliki wa Kila Mmoja Kabla ya Ndoa:
Kifungu: 58
Tafsiri: Kila mwanandoa ana haki ya kumiliki mali aliyonayo kabla ya ndoa na ndoa haitabadilisha umiliki wa mali hiyo.
Mfano: Ikiwa mke alikuwa na nyumba kabla ya ndoa, nyumba hiyo bado ni yake binafsi baada ya ndoa.

2.Haki Sawa kwa Wanawake Waliopo Katika Ndoa za Wake Wengi:
Kifungu: 57
Tafsiri: Wanawake wote walio kwenye ndoa ya wake wengi wana haki sawa katika mali zilizochumwa na mume wakati wa ndoa.
Mfano: Ikiwa mume ana wake wawili, wote wana haki sawa kwenye mali za ndoa.

3.Umiliki wa Nyumba ya Ndoa:
Kifungu: 59
Tafsiri: Nyumba ya ndoa haipaswi kuuzwa, kukodishwa, au kuhamishwa bila ridhaa ya wanandoa wote.
Mfano: Mume anahitaji ridhaa ya mke wake kabla ya kuuza nyumba wanayoishi k**a familia.

4.Dhana ya Mali Iliyopatikana Wakati wa Ndoa:
Kifungu: 60
Tafsiri: Mali iliyonunuliwa kwa jina la mmoja kati ya wanandoa inachukuliwa kuwa mali yake, isipokuwa ikiwa kuna ushahidi mwingine.
Mfano: Gari lililonunuliwa kwa jina la mke litachukuliwa kuwa lake hadi itakapothibitishwa kuwa ni la wote.

5.Mgawanyo wa Mali Wakati wa Talaka:
Kifungu: 114
Tafsiri: Mahak**a ina mamlaka ya kugawa mali zilizopatikana kwa juhudi za pamoja wakati wa ndoa ikiwa talaka itatokea.
Mfano: Mume na mke wanaweza kugawana nyumba, biashara, au mali nyingine walizochuma pamoja baada ya ndoa kuvunjika.

6.Haki ya Mchango wa Kazi (Non-Financial Contribution):
Kifungu: 114 (2)
Tafsiri: Kazi yoyote iliyofanywa na mke au mume ambayo haikuwa kifedha lakini iliinufaisha familia, inazingatiwa katika mgawanyo wa mali.
Mfano: Mke aliyehudumia familia nyumbani, ingawa hakuchangia kifedha, anastahili kupata sehemu ya mali ya ndoa.

7.Mali Iliyotolewa K**a Zawadi Kati ya Wanandoa:
Kifungu: 61
Tafsiri: Mali yoyote iliyotolewa k**a zawadi kati ya wanandoa inachukuliwa kuwa ya yule aliyepewa, hadi itakapothibitishwa vinginevyo.
Mfano: Ikiwa mume alimnunulia mke gari k**a zawadi, gari hilo ni mali ya mke.

8.Haki ya Makazi kwa Mke Aliyeachwa au Mume Aliyeachwa:
Kifungu: 59 (3)
Tafsiri: Mke au mume aliyeachwa ana haki ya kuendelea kuishi katika nyumba ya ndoa hadi ndoa itakapovunjika rasmi na mahak**a.
Mfano: Mume akimfukuza mke kutoka nyumbani bila talaka rasmi, mke anaweza kudai haki ya kuishi kwenye nyumba hiyo kupitia mahak**a.

9.Majukumu ya Kifedha kwa Wanandoa:
Kifungu: 63
Tafsiri: Mume ana wajibu wa kumtunza mke wake kifedha, na ikiwa mume hana uwezo wa kufanya hivyo, mke aliye na uwezo anapaswa kumsaidia.
Mfano: Mume akipata ugonjwa usiomruhusu kufanya kazi, mke anaweza kuchangia gharama za familia.

10.Kuweka Pingamizi Kwenye Mali (Caveat):
Kifungu: 59 (1)
Tafsiri: Mume au mke anaweza kuweka pingamizi (caveat) ili kuzuia mali ya ndoa kuuzwa bila idhini yake.
Mfano: Mke anaweza kuweka caveat kwenye nyumba ikiwa mume anajaribu kuhamisha umiliki bila idhini yake.

11.Haki za Kisheria Kwenye Biashara ya Familia:
Kifungu: 114 (2)
Tafsiri: Biashara iliyochumwa wakati wa ndoa inazingatiwa k**a mali ya pamoja na inaweza kugawanywa kwa wanandoa pindi ndoa inapovunjika.
Mfano: Ikiwa walifungua biashara ya pamoja, faida na mali za biashara zitagawanywa kati yao.

12.Madeni ya Mmoja Wapo Kabla ya Ndoa:
Kifungu: 62
Tafsiri: Wanandoa hawawajibiki kwa madeni ya mmoja wao yaliyotokea kabla ya ndoa.
Mfano: Mume akiwa na deni kabla ya ndoa, mke hatalazimika kulipa deni hilo.

13.Haki ya Kuingilia Kati Mali Iliyoingizwa Kwa Nia ya Kutorosha Haki za Mke au Mume:
Kifungu: 138
Tafsiri: Mahak**a inaweza kuzuia mume au mke kuuza mali kwa nia ya kumdhulumu mwenzake katika mgawanyo wa mali.
Mfano: Mume akijaribu kuuza shamba ili mke asipate haki yake, mke anaweza kuomba mahak**a kuzuia uuzaji huo.

14.Mali Inayomilikiwa na Wanandoa Pamoja:
Kifungu: 60 (b)
Tafsiri: Mali inayonunuliwa kwa majina ya wanandoa wote inachukuliwa kuwa inamilikiwa sawa.
Mfano: Nyumba iliyonunuliwa kwa majina ya wanandoa wote itagawanywa kwa usawa ikiwa ndoa itavunjika.

15.Kuweka Masharti ya Umiliki wa Mali:
Kifungu: 58
Tafsiri: Wanandoa wanaweza kuweka makubaliano kuhusu umiliki wa mali yao, ikiwa ni pamoja na mgawanyo wake iwapo ndoa itavunjika.
Mfano: Wanandoa wanaweza kuweka makubaliano ya maandishi kwamba mali fulani ni ya mke au mume pekee.

16.Talaka Bila Mgawanyo wa Mali:
Kifungu: 114
Tafsiri: Ikiwa hakuna mali iliyochumwa pamoja au hakuna mchango kutoka kwa mwanandoa mmoja, hakuna mgawanyo wa mali utakaofanyika.
Mfano: K**a ndoa ilikuwa fupi na hakukuwa na mali za pamoja, mali ya kila mmoja itabaki kuwa ya kwake.

17.Majukumu ya Mke Aliyeolewa kwa Ndoa ya Wake Wengi:
Kifungu: 57
Tafsiri: Wake wote katika ndoa ya wake wengi wanatakiwa kuwa na haki sawa kwenye mali ya ndoa.
Mfano: Ikiwa mume ana wake wawili, wote wanapaswa kupata sehemu sawa ya mali.

18.Athari za Kutengana:
Kifungu: 67
Tafsiri: Wanandoa wanaweza kuweka makubaliano ya kisheria ya kutengana na namna mali zao zitakavyotunzwa wakati wa kutengana.
Mfano: Mke na mume wanaweza kukubaliana kuhusu mgawanyo wa mali yao wanapoishi tofauti.

19.Kupokea Ruzuku au Malipo ya Kifedha Baada ya Ndoa Kuvunjika:
Kifungu: 115
Tafsiri: Mume au mke anaweza kudai malipo ya kifedha kutoka kwa mwenzake baada ya ndoa kuvunjika ikiwa hana uwezo wa kujitegemea.
Mfano: Mume anaweza kulipa ruzuku kwa mke ikiwa ana kipato kikubwa kuliko yeye.

20.Ulinzi wa Haki ya Kuendelea Kuishi Katika Nyumba ya Ndoa:
Kifungu: 59 (2)
Tafsiri: Mke au mume hawezi kufukuzwa kwenye nyumba ya ndoa mpaka mahak**a iamue vinginevyo.
Mfano: Mume asipokuwa na haki ya kumfukuza mke wake kutoka kwenye nyumba yao hadi talaka itakapotolewa.

21.Mchango wa Maendeleo ya Kifedha Kwenye Mali:
Kifungu: 114 (2)
Tafsiri: Mali iliyochumwa kutokana na mchango wa kifedha wa wanandoa wote inapaswa kugawanywa kwa haki.
Mfano: Wanandoa walionunua nyumba kwa pamoja watagawana nyumba hiyo pindi ndoa itakapotengana.

22.Haki za Watoto Kwenye Mali ya Wazazi:
Kifungu: 129
Tafsiri: Watoto wana haki ya kupata sehemu ya mali ya wazazi, hasa katika suala la malezi na matunzo.
Mfano: Mali inayotokana na faida ya mali ya familia inaweza kutumika kwa ajili ya malezi ya watoto.

23.Matumizi ya Pesa za Familia:
Kifungu: 64
Tafsiri: Mke au mume anaweza kutumia pesa za familia kwa ajili ya manunuzi ya lazima ya familia k**a chakula na mavazi.
Mfano: Mke anaweza kutumia pesa zilizoko kwenye akaunti ya pamoja kununua chakula cha familia.

24.Haki ya Kuweka Pingamizi Kwa Mambo Yanayoathiri Mali:
Kifungu: 59
Tafsiri: Mke au mume anaweza kuweka pingamizi (caveat) kwenye mali ya ndoa ili kuzuia mali hiyo kuuzwa bila ridhaa yake.
Mfano: Ikiwa mume anajaribu kuuza shamba la familia bila ridhaa ya mke, mke anaweza kuomba mahak**a kuweka pingamizi.

25.Mgawanyo wa Faida za Kibiashara:
Kifungu: 114
Tafsiri: Faida zilizopatikana kwenye biashara iliyoanzishwa au kuendeshwa wakati wa ndoa zinapaswa kugawanywa pindi ndoa itakapovunjika.
Mfano: Mke na mume walioanzisha biashara pamoja watajipatia faida sawa kwenye biashara hiyo endapo wataachana.

Mambo haya yanatoa mwongozo wa kisheria juu ya jinsi mali inavyogawanywa wakati wa ndoa na talaka, kuzingatia michango ya kifedha na isiyo ya kifedha, pamoja na haki za wanandoa kwenye mali.

17/01/2026

NINI KINAJIRI BAADA YA NDOA KUVUNJIKA KWA TALAKA?

Leo nataka niongelee mojawapo ya vitu vinavyozua mvurugano katika familia na jamii nyingi hapa kwetu Tanzania. Hapa nazungumzia mipango yote na vyote vitakavyojiri baada ya mahak**a kutoa tamko la kuivunja ndoa kwa kutoa hati ya talaka. Kimsingi, ni mambo mawili yanayojumuishwa tunapozungumzia mipango baada ya tamko la kuivuja ndoa, mambo haya ni mgawanyo wa mali na kupata haki ya kubaki na watoto.

Suala gumu linalojumuisha mgawanyo wa mali. Na kifungu cha 14 cha Sheria ya Ndoa ya 1971 kilileta mgongano mkubwa wa kitafsiri ambao ulidumu kwa miaka 10 katika Mahak**a Kuu ya Tanzania. Neno juhudi za pamoja, ndilo hasa lililoleta utata wa tafsiri kwani swali lililojitokeza ni je, kazi anazofanya mama wa nyumbani k**a kupika, kuosha vyombo na kumfulia nguo mumewe, nazo ni sehemu za juhudi za pamoja? Upande mmoja wa majaji walikubaliana na mtazamo kwamba kazi hizi nazo zinajumuishwa k**a juhudi za pamoja na upande wa pili ukikataa mtazamo huo.

Baada ya miaka 10 ya mvutano huu, Mahak**a ya Rufaa ya Tanzania kupitia moja ya shauri maarufu zaidi katika masuala ya ndo la Hawa Mohammed dhidi ya Ally Seif (1983),TLR, 32, ilitoa msimamo kwamba majukumu ya mama nyumbani nayo yanajumuishwa k**a sehemu ya neno juhudi za pamoja, kwani hata mume anahitaji chakula kilichopikwa vizuri, nguo safi na kadhalika.

Na hivi mara nyingi vinafanywa na kina mama (hasa wale wasiofanya kazi maofisini). Hata hivyo, Mahak**a ya Rufaa iliongeza kitu cha ziada kwamba, pale mwanandoa anapotenda kosa linaloathiri ndoa yake, kosa hilo linapunguza kabisa mchango wake katika juhudi za pamoja na anaweza kuondoka mikono mitupu kabisa.

Hata hivyo, wakati wa kugawanya mali za wanandoa, vitu vya kuzingatia ni maendeleo ya watoto na mila na desturi za kabila husika, inapotokea wanandoa wanatoka makabila tofauti na hivyo mila na desturi zao zinatofautiana, basi mahak**a itazingatia zaidi sheria za nchi kuliko mila na desturi za makabila hayo.

Katika shauri la Mohammed Abdalah dhidi ya Halima Msangwe (1988), TLR, 197 mahak**a iliamua kwamba mgawanyo wa mali si suala la kulipana fidia bali ni kitendo cha kumpa mtu stahiki yake kwa juhudi za pamoja za kujenga familia yao. Shauri jingine linaloleta tafsiri pana zaidi juu ya mgawanyo wa mali ni la Bibie Maulidi dhidi ya Mohammed Ibrahim (1989),TLR, 162 ambapo mahak**a ilikataa utetezi kwamba mali ya wanandoa walioachana inatakiwa igawanywe nusu kwa nusu.

Na kutoa maamuzi kwamba sheria haijatamka kwamba mali zigawanywe nusu kwa nusu, na kwamba kinachoangaliwa zaidi ni ustawi wa watoto, madeni yanayoikabili familia, labda mikopo ya benki na kadhalika, pia mila na desturi za wahusika.
Kwa hiyo kimsingi, mahak**a inatuambia kwamba hakuna fomula moja, bali maamuzi yatategemea kesi yenyewe ilivyo.

Suala la pili la msingi ni haki ya kukaa na watoto. Hili pia ni suala linaloleta migogoro na migongano ya mara kwa mara kwa watu waliotalikiana. Kitu ambacho ndugu msomaji unatakiwa kuzingatia hapa ni kwamba watoto wanaozungumziwa hapa ni wale walio chini ya miaka saba, kwani chini ya sheria hii, kuna makundi mawili ya watoto, wale walio chini ya miaka saba na wale walio juu ya miaka saba.

Kwa watoto walio chini ya miaka saba, basi kwa ujumla ni kwamba mama ndiye atakayepewa jukumu la kukaa na watoto.
Hata hivyo wakati mwingine hii haitakubalika ikiwa tu tabia na hali ya kiakili na kifedha ya mama itathibitika si shwari. Kanuni kuu inayozingatiwa na mahak**a wakati wote wa kutoa haki ya kuishi na watoto ni ustawi na maendeleo ya mtoto/watoto kwanza na si majigambo au vita ya wazazi.

Hii ina maana kwamba, ustawi wa mtoto ndiyo kitu cha kwanza na kwamba mtoto ni mali ya Jamhuri na hivyo Jamhuri ina jukumu la kuhakikisha kwamba ustawi wa mtoto unazingatiwa kwanza. Kwa mujibu wa kifungu cha 125 cha Sheria ya Ndoa, 1971, sheria imeweka wazi juu ya ni nani anaweza kupewa haki ya kukaa na watoto baada ya wazazi kuachana.
Hapa sheria inasema kwamba ni mtu yeyote anaweza kupewa haki ya kukaa na watoto ikiwa tu mahak**a itaridhika kwamba baba na mama wa watoto hao hawawezi kufanya hivyo.

Mahak**a ina uwezo wa kuamuru wapi mtoto akasome, wapi akaishi na hata wakati mwingine dini gani afuate kwa kuzingatia mazingira ya kesi yenyewe. Inapotokea mzazi mmoja akafariki, ndugu wa mzazi huyo wataruhusiwa kila wakati utakaofaa kufanya hivyo. Hata hivyo, chini ya kifungu cha 126(e) cha sheria hii, sheria imekataza kwa hifadhi ya mtoto kupelekwa nje ya nchi na mtu aliyechaguliwa kuwalea.

Katika shauri la Mariam Tumbo dhidi ya Harod Tumbo (1983), TLR, 293, mahak**a iliamua kwamba linapokuja suala la kuishi na watoto baada ya tamko la talaka, inapotokea mtoto mwenyewe akatoa maoni yake juu ya wapi anapenda kwenda kukaa ( yaani kwa baba au kwa mama), mahak**a inatakiwa kuzingatia maoni hayo ya mtoto.

Wakati hali ya kitabia, kifedha, kiakili na kimaadili inapobadilika kwa mtu aliyepewa haki ya kulea watoto, kwa mfano, mtu aliyepewa watoto hao alikuwa si mlevi kupindukia, na alikuwa ana uwezo wa kuwapeleka shule vizuri, lakini baada ya kupewa watoto anaanza kubadilika na kuwa mlevi kupindukia, au mwenye matatizo ya akili, basi upande wa pili una haki ya kwenda katika mahak**a ileile iliyompa haki ya kukaa na watoto mara ya kwanza na kuiomba ibatilishe tamko hili kwa sababu hali ya mlezi imebadilika.

Hii ni kwa mujibu wa maamuzi ya mahak**a katika shauri la Halima Kalima dhidi ya Jayantulahu (1987)TLR,147. Kwa kuhitimisha tu, mambo makuu mawili ndiyo yanayoangaliwa pale watu waliopata hati ya talaka mahak**ani wanapoanza kuangalia mipangilio baada ya talaka. Mambo haya ni pamoja na mgawanyo wa mali zilizopatikana wakati wa ndoa na pili ni suala la malezi ya watoto baada ya tamko la mahak**a la kuivunja ndoa hiyo kwa kutoa Talaka.

Lusako Mwang'onda
(Mchambuzi wa maswala ya Sheria)

17/01/2026

ZINGATIA HAYA UNAPONUNUA ARDHI (SHAMBA, KIWANJA AU NYUMBA)

Zipo sheria kuu mbili (2) zinazosimamia maswala ya ardhi kwa hapa kwetu Tanzania. Sheria hizo ni Sheria ya Ardhi (The Land Act No. 4, 1999. CAP 113, R.E 2002) na Sheria ya Ardhi ya Vijiji (The Village Land Act No. 5, 1999. CAP 114, R.E 2002). Hizi ndo sheria zinazoongelea namna ya upatikanaji, usimamiaji na utumiaji wa ardhi.

Pia kuna Sheria kadhaa zinazoshughulikia utatuzi wa migogoro ya ardhi (ambazo siyo muhimu kuzitaja kwa leo, maana leo ninataka kuongelea tu kuhusu tahadhari zikufaazo kuzichukua wakati wa ununuzi wa ardhi).

Ukizisoma vizuri hizo Sheria nilizozitaja hapo juu, kwa ujumla wake zinakutaka kuchukua tahadhari zifuatazo wakati wa mchakato wako wa manunuzi ya ardhi (ninazitaja kwa kifupi):

1. Usinunue shamba, kiwanja au hata nyumba mpaka pale utakapojiridhisha juu ya mamlaka ya muuzaji k**a ana haki na mamlaka ya kufanya mauzo hayo.

2. Usinunue kiwanja, shamba au nyumba pasipo mkataba halali uliosainiwa kisheria na pande zote mbili mbele ya Mwanasheria. Mwanasheria asipokuwepo waweza kutumia kiongozi wa Serikali ya Kijiji, Mtaa au hata Kata.

3. Usithubutu kununua shamba, kiwanja au nyumba inayohusisha Mirathi bila kujiridhisha kuwa anayekuuzia ndiye Msimamizi halali wa mirathi hiyo.

4. Usinunue shamba, kiwanja au nyumba ya familia kwa makubaliano ya mume ama mke pekeyake bila kujiridhisha kuwa kuna ridhaa ya wanandoa wote wawili.

5. Hakikisha unauziwa eneo unalolifahamu. Usilipe hela za manunuzi ya eneo ambalo hujafika na kuliona, na ikiwezekana ongea mawilimatatu na majirani wa eneo husika.

6. Usinunue kiwanja, shamba au hata nyumba iliyojengwa kwenye eneo lililopimwa bila kwenda kufanya uchunguzi katika Ofisi za Serikali ili kupata taarifa sahihi zinazohusu eneo hilo.

Maswala ya migogoro ya ardhi huwa mara nyingi husababishwa na mnunuzi pale unapokuwa huwi na umakini wa kutosha wakati wa ununuzi wa ardhi au hata nyumba husika. Kumbuka sheria imeelekeza umakini huo kuwa kwa upande wa mnunuzi, na wala si muuzaji. Sheria yasisitiza umakini wa mnunuzi (the buyer be aware). Kwenye lugha ya kisheria tunasema "Caveat Emptor".

Hivyo ni jukumu lako mnunuzi kuwa makini katika kujiridhisha na kila kitu kabla ya kuingia kwenye mkataba wa mauziano, lawama zote za ukosefu wa umakini huenda kwa mnunuzi na wala siyo muuzaji.

Lusako Mwang'onda
(Mwanasheria na Mchambuzi wa maswala ya Sheria)

17/01/2026

KESI ZA UHAINI YAANI "TREASON"

Mugonile mwesa, khabarini za leo!!
Leo nataka tuliangalie kwa ufupi kosa ambalo Katiba yetu ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania (Ibara ya 28) inalitaja kuwa ndo "kosa zito zaidi" dhidi ya Jamhuri. Hapa ninazungumzia kosa la UHAINI au kwa lugha ya kigeni huitwa Treason. Hii ni mada nzito mno katika mada za sheria, na sheria iko wazi
kabisa kuhusu hilo.

UHAINI (TREASON) NI NINI KISHERIA?
Sheria kuu inayosimamia kosa hili ni Sheria yaKanuni ya Adhabu (Penal Code), Sura ya 16, Kifungu cha 39. Kifungu hiki kinaeleza kuwa:

Uhaini ni kitendo cha mtu ambaye ana "Wajibu wa Utiifu" (owing allegiance) kwa Jamhuri ya Muungano, anayefanya vitendo fulani kwa nia ya kuihujumu nchi. Adhabu ya kosa hili ni moja tu: HUKUMU YA KIFO (Death Penalty).

VITENDO VIKUU VYA UHAINI (Kifungu cha 39):
Kifungu cha 39 kinaainisha vitendo mbalimbali vinavyoweza kuwa Uhaini, vikiwemo:

• Kumuua au Kujaribu Kumuua Rais: Hili ni kosa la Uhaini moja kwa moja.
• Kuanzisha Vita Dhidi ya Jamhuri: (Levies war against the United Republic).
• Kupindua Serikali kwa Njia Zisizo Halali: (K**a vile kutumia nguvu).
• Kuwasaidia Maadui wa Jamhuri: (Adhering to enemies, giving them aid or
comfort).
• Kushawishi Uvamizi: Kumshawishi mtu au kikundi cha watu kuivamia Tanzania
kwa kutumia jeshi.
• Kulazimisha Serikali: Kujaribu kuilazimisha Serikali, Bunge, au Mahak**a kubadili maamuzi yake kwa kutumia nguvu au vitisho.

VIAMBATA MUHIMU VYA KOSA LA UHAINI
Ili kuthibitisha kosa hili zito, mambo makuu manne lazima yathibitishwe:

• Kitendo kiwe si halali (Unlawfulness).
• Mhusika awe na Nia ya Uadui (Hostile intention - animus hostiles). Hii ndiyo inatofautisha Uhaini na Uchochezi (Sedition).
• Mhusika awe na Wajibu wa Utiifu (Owes allegiance). Hii inajumuisha raia, mtu aliyeapa utiifu, au anayeishi nchini.
• Atende Vitendo vya Uhaini (Conduct) ndani au nje ya nchi.

MIFANO YA KESI ZA UHAINI KWA TANZANIA
• Gray Likungu Mattaka & Others vs. R (1971): Kesi hii ilihusu njama za kumpindua Rais Nyerere. Ilisaidia kufafanua tofauti kati ya Uhaini na kosa la kuficha uhaini "Misprision of Treason". (Misprision of Treason ni kosa la kuficha uhaini, nitalielezea siku nyingine).

• Hatibu Gandhi & Others vs. R (1987):
Kesi hii (kuhusu njama za kumuua Rais) ilisisitiza kuwa ili kumtia mtu hatiani kwa Uhaini, lazima kuwe na uthibitisho wa "kitendo halisi" (overt act) kinachoonyesha ile nia ya Uhaini. Thibitisha kitendo, siyo kuweka mambo ya jumlajumla tu.

K**a nilivyoahidi hapo juu, Mungu akipenda siku nyingine nitakuja nimalizie kuelezea Kosa la Kuficha Uhaini yaani "Misprision of Treason". Leo naishia hapa.

Mmalile, nimemaliza 👋

Lusako Mwang'onda
(Mchambuzi wa maswala ya SHERIA na TEHAMA)

17/01/2026

Ukitaka kuelewa vizuri kuhusu haya makosa ya UGAIDI, basi nakushauri usome Kifungu cha 4 cha Sheria ya Kuzuia Ugaidi Sura ya 19, Marejeo ya Mwaka 2023 (Prevention of Terrorism Act, CAP 19, R.E 2023). Kifungu hicho kimeelezea kwa uzuri sana vipengele (elements) vya makosa ya Ugaidi.

16/01/2026

MATUNZO YA MTOTO WAZAZI WAKIACHANA

Kwa mujibu wa Sheria ya Mtoto ya Mwaka 2009, Mahak**a itazingatia mambo yafuatayo wakati wa kutoa amri ya matunzo ya watoto:
(1) Mapato na mali ya wazazi wote wawili wa mtoto au ya mtu anayewajibika kisheria kumlea mtoto.
(2) Jambo lolote linaloathiri kipato cha mtu mwenye wajibu wa kumtunza mtoto.
(3) Wajibu wa kifedha wa mtu huyo kuhusiana na malezi ya watoto wengine.
(4) Gharama ya kuishi katika eneo ambalo mtoto anaishi.
(5) Haki zingine za mtoto.

K**a nilivyotanabaisha hapo awali, hayo yote niliyoyaeleza ni kwa mujibu wa Sheria ya Mtoto ya Mwaka 2009. Lakini pia unaweza kurejea kwenye maamuzi ya Mahak**a kwenye Kesi ya Fredrick Emmanuel Marwa vs Sapensia George Malyi (PC Civil Appeal 106 of 2022) [2023] TZHC 190. Hii hukumu ilitolewa na Mahak**a tarehe 10/02/2023.

Lusako Mwang'onda
(Mchambuzi na Mshauri wa Maswala ya Kisheria)

16/01/2026

MAMBO AMBAYO ASKARI POLISI HARUHUSIWI KUYAFANYA KWA RAIA

Pengine ni kwasababu ya watu wengi kutokujua Sheria, basi hudhani Askari Polisi ana mamlaka ya kufanya kitu chochote juu yao. Ukweli ni kwamba ufanyaji kazi wa Askari Polisi una mipaka yake kisheria k**a inavyoelezwa kwenye Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Sheria ya Kanuni ya Mwenendo wa Makosa ya Jinai (CPA), Sheria ya Kanuni ya Adhabu ( Penal Code), PGO na Sheria zinginezo.

Basi haya hapa ni baadhi ya mambo ambayo Askari Polisi hawana mamlaka kuyafanya:

1. Polisi hawaruhusiwi kukuk**ata kwa masuala ya madai (civil matters). Haya ni masuala k**a madeni, kodi ya nyumba, migogoro ya wapenzi, migogoro ya ardhi au kutokuelewana kwenye biashara na mambo mengine yote ya kimadai (yasiyo ya Jinai).

Kwa mujibu wa Sheria ya Mwenendo wa Makosa ya Jinai (CPA), Sura 20 inawapa Polisi mamlaka kwenye masuala ya makosa ya jinai pekee, si migogoro binafsi.
(Rejea: Kifungu cha 10 cha Sheria ya Mwenendo Makosa ya Jinai na hata Kanuni ya Adhabu inaelezwa kuwa malipo ya madeni si kosa la jinai.)

2. Polisi hawaruhusiwi kukupiga, kukutesa au kukunyanyasa. Kukupiga, kukutukana au kukutesa ni kosa la jinai.

Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Ibara ya 13(6)(e) inakataza, udhalilishaji, mateso ya kikatili au kuadhibiwa kinyama kwa mtu yeyote. Kwa mujibu wa Kifungu cha 166 na Kifungu cha 167 Cha Sheria ya Kanuni ya Adhabu (Penal Code), Sheria inasema ni makosa kwa Askari Polisi kutumia nguvu bila sababu.
Hata mtuhumiwa anapaswa kuheshimiwa k**a binadamu.

3. Polisi hawaruhusiwi kukagua simu yako bila ruhusa au kibali cha mahak**a.

Simu yako ni mali binafsi na inalindwa na haki ya faragha.
Katiba Ibara ya 16 inalinda faragha ya mtu. Polisi wanahitaji kuwa na search warrant (Kifungu namba 38 cha Sheria ya Mwenendo wa Makosa ya Jinai) isipokuwa katika mazingira maalum ya hatari ya moja kwa moja ndipo wanaruhusiwa.

3. Polisi hawaruhusiwi kukushikilia zaidi ya saa 24–48 bila mash*taka.

Mtu akishikiliwa lazima apelekwe mahak**ani ndani ya muda wa kisheria. Sheria inawataka polisi kumfikisha mtuhumiwa mahak**ani bila kuchelewa. Sheria ya Kanuni ya Mwenendo wa Makosa ya Jinai vifungu vya 32 na 33 vinaeleza kuwa kumshikilia mtu kwa muda mrefu bila kumfungulia mashaka ni kosa kisheria. Na Hilo kosa kwa lugha ya mkoloni huitwa "unlawful detention".

3. Jeshi la Polisi haliruhusiwi kukuzuia kuwasiliana na wakili au familia. Unayo haki kumjulisha wakili wako au mwanafamilia au ndugu au rafiki juu kuk**atwa kwako.

Pia unayo haki ya kupata ushauri wa kisheria. Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ya Mwaka 1977 Ibara ya 13(6)(a) — haki ya kusikilizwa na kupata msaada wa kisheria. Kifungu cha 54 cha Kanuni ya Mwenendo wa Makosa ya Jinai huruhusu mawasiliano ya mtuhumiwa.
Kuzuia mawasiliano ni ukiukwaji wa haki, hivyo ni kosa kisheria.

5. Polisi haruhusiwi kukulazimisha kusaini maelezo (Statement).Tamko lako lazima liwe la hiari bila hofu au vitisho.

Vifungu vya 57 na 58 vya Sheria ya Mwenendo wa Makosa ya Jinai vinasema maelezo ya mtuhumiwa lazima yawe ya hiari. Mtuhumiwa asilazimishwe kusaini maelezo ambayo siyo ya hiari yake. Na ikiwa HUJISIKII kutoa maelezo una haki ya kusema “Nitasema wakili wangu akisha fika.” Lakini utatakiwa kutoa taarifa za awali za utambulisho. Mfano jina, anuani, kazi yako, mtaa unaoishi n.k. Hivi huwezi kukataa kuvisema.

6. Askari Polisi haruhusiwi kukuk**ata bila kukueleza kosa. Sheria inataka mtuhumiwa ajulishwe sababu za kuk**atwa kabla ya kuk**atwa kwake.

Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania (1977) Ibara ya 13(6)(a) — haki ya kutaarifiwa tuhuma. Kifungu cha 21 Cha Sheria ya Mwenendo wa Makosa ya Jinai kinasema ni lazima utajiwe kosa kwa uwazi. Na siyo kuambiwa "twende kosa lako utajua ukifika kituoni." Ni makosa kwa Askari Polisi kufanya hivyo.

7. Polisi haruhusiwi kukufanyia upekuzi wa aibu au wa kudhalilisha. Upekuzi lazima ufuate sheria na maadili.

Vifungu vya 38 na 38A vya Sheria ya Mwenendo wa Makosa ya Jinai vinaeleza taratibu za upekuzi. Wanawake wanapaswa kupekuliwa na askari wanawake.
Upekuzi wa kudhalilisha ni kosa la kimaadili na kijinai kwa askari atakayefanya hivyo.

8. Polisi haruhusiwi kutumia kuk**atwa kwako k**a njia ya vitisho. Polisi hawapaswi kutumia mamlaka vibaya kwa vitisho au kulipiza visasi.

Sheria ya Polisi na Polisi Wasio na Silaha, Sura 322 inakataza matumizi mabaya ya madaraka.
Kuwak**ata watu ili kupata fedha, kulazimisha “kusalimu amri,” au kuonea, ni abuse of office.

9. Polisi haruhusiwi kudai fedha ili kutoa dhamana.Kupewa dhamana ukiwa mikononi mwa Polisi ni bure kwa mujibu wa sheria.

Vifungu vya 21 na 23 vya Sheria ya Mwenendo wa Makosa ya Jinai hutamka wazi kuwa dhamana ni haki ya mtuhumiwa. Kudai fedha ni rushwa kwa mujibu wa Sheria ya Kuzuia na Kupambana na Rushwa (TAKUKURU).

Niendelee au niishie hapa kwanza? Nitaendelea siku nyingine, kwa leo namalizia hapa. Mmalile, nimemaliza kwa leo 👋

Lusako Mwang'onda
Mchambuzi na Mshauri wa Maswala ya Kisheria.

09/12/2023

Unapenda kusoma vitabu vya sheria lakini huna kwa kuvipata, pakua hapa kwa kubonyeza link hii:

24/03/2023

UTARATIBU WA KISHERIA WA KUFIKISHA MASWALA YA NDOA MAHAKAMANI:

Nilishasema kuwa masuala yote ya Ndoa hapa Tanzania husimamiwa na Sheria ya Ndoa ya mwaka 1971 (The Law of Marriage Act, 1971). Na utaratibu wa kufikisha ama kupeleka masuala ya Ndoa katika Mahak**a unategemea sana na jambo linalobishaniwa kwenye Ndoa. Kisheria mambo yanayoweza kuwa yanabishaniwa yanaweza kuwa haya yafuatayo:
-Kutaka Ndoa ibatilishwe.
-Kutaka Ndoa ivunjwe.
-Kutengana.
-Matunzo ya Watoto na Mke.
-Kutafuta tamko la Mahak**a.
-Hifadhi ya Watoto.

K**a nilivyowahi kuandika huko nyuma hapahapa FB, nilisema pana tofauti kubwa kisheria kati ya KUBATILISHA NDOA na KUVUNJA NDOA. Pia niliandika hapa kuwa pana tofauti kisheria kati ya MATUNZO YA WATOTO na HIFADHI YA WATOTO.

Masuala ya Ndoa yana taratibu zake kisheria katika ufikiswaji wake Mahak**ani,ni tofauti kidogo na masuala mengine ya kesi za madai.
Utaratibu wa kuyafikisha masuala ya Ndoa Mahak**ani unatakiwa kufuata hatua zifuatazo:

Moja: Hatua ya kwanza ni kwa mtu yule anayelalamika kufikisha mgogoro wake wa Ndoa kwenye Baraza la Usuluhishi la Ndoa. Sheria inatambua Baraza la Kata au Ustawi wa Jamii. Lakini k**a Ndoa ni ya KIDINI, mabaraza yaliyowekwa na dini husika ndiyo yanayohusika. Mfano; Waliofunga Ndoa ya Kiislamu wanatakiwa kufikisha migogoro yao BWAKATA, waliofunga ndoa ya KIKRISTO k**a ni ya Kiroma basi mgogoro wao wa Kindoa unatakiwa kufikishwa kwenye Baraza la Walei na endapo ni Wakristo wa Kiprotestanti basi mgogoro wao utafikishwa kwenye Baraza la Wazee wa Kanisa.

Mbili: Baada ya kuushughulikia mgogoro huo katika hilo Baraza husika,na ikionekana Baraza limeshindwa kuutatua na kuumaliza huo mgogogoro,basi Baraza linatoa Hati likielezea lilivyoshughulikia suala hilo pamoja na kutoa mapendekezo na maoni yake.

Tatu: Baadaye Mlalamikaji ndipo anapoweza kupeleka Hati ya maombi ya kutaka TALAKA kwenye Mahak**a anayoona inafaa. Maombi ya Talaka yanapopelekwa Mahak**ani ni LAZIMA yaambatanishwe na ile hati ya Uamzi toka kwenye Baraza la Usuluhushi la Ndoa.

Endapo mke au mke anadai Talaka toka kwa mwenzi wake ambapo chanzo cha mgogoro wao ilikuwa ni Tuhuma za Ugoni, basi yule Mlalamikaji anayetaka Talaka anaweza kumsh*taki Mlalamikiwa pamoja na yule mke au mume aliyezini naye.

Kwa mwenye maswali anifuate inbox ili nimpe namba yangu tusaidiane kwa lile linalosaidika.

23/03/2023

SHERIA ZETU ZINAVYOUTAZAMA UGONI

Ugoni ni kujamiiana kwa hiari kati ya mwanamume na mwanamke ambao hawajaoana lakini angalau mmoja wao ni mtu aliyeolewa/kuoa. Kwa tanzania ni kosa la madai. Ni muhimu kuwa na ushahidi kuwa mkeo au mumeo alijamiana na mwanaume au mwanamke mwingine. Vitu k**a SMS tu havitoshi lakini kuwe na ushahidi kuwa walifanya mapenzi

MAMBO MUHIMU KUTHIBITISHA KWA KOSA LA UGONI/ELEMENTS TO ESTABLISHED.
1) kwamba mwanamke ameolewa au mwanaume kaoa;
2) kwamba anafanya ngono na mwanaume sio mumewe au mwanamke asiye mkewe
3) kwamba kwa habari ya mwanamume ambaye alifanya tendo la ndoa naye, lazima amjue kuwa ameolewa.
4.) Kupewa mimba na mume wa mtu na kumpa mimba mke mtu
5.) Magonjwa ya zinaa
6.) Fumanizi la papo kwa papo

UTETEZI WA UGONI/DEFENSES FOR ADULTERY.
Kuna utetezi wa aina tatu unaweza kutumika katika kesi za ugoni
1.Fumanizi la ugoni la kupanga,
Hii hasa kwa wale ambao wanapanga na mke wake anatafute buzi then ajifanye anamfumania mke wake.
Huu unaweza kuwa utetezi k**a jamaa akagundua kuwa kumbe mlipanga fumanizi la ugoni dhidi yake.
2.k**a mume au mke tayari mmepeana talaka.
K**a mmeshaachana kwa talaka huwezi msh*taki mwanandoa mwenzako kwa ugoni hata umfumanie.
3.K**a mwanaume alikuwa hajui kuwa anayejamiana naye ni mke wa mtu, au mwanamke alikuwa hajui kuwa aliyekuwa anafanya naye mapenzi ni mume wa mtu huu unaweza kuwa utetezi.

Kwa kujiongezea maarifa zaidi waweza kusoma Kifungu Namba 72 cha Sheria ya Ndoa ya Mwaka 1971 (R.E 2019)

21/03/2023

WENYE NYUMBA MNAOPANGISHA MNALIJUA HILI?

Wewe mwenye nyumba unatakiwa kujua kuwa atawajibika kwa madhara atakayopata mpangaji kwa ubovu wa nyumba yako ikitokea k**a nyufa, ubovu, mazingira hatarishi mwenye nyumba utawajibika k**a itatokea madhara kwa mpangaji. Kwa mfano nyumba kuvuja, ukuta wenye ufa kumwangukia mpangaji na mengine mengi yanayofanana na hayo.

Hivyo mwenye nyumba hakikisha unafanya ukarabati wa nyumba ili wapangaji wasipate madhara ambayo kwayo sheria inasema wewe ndo utakayewajibika.

Haya yalisemwa kwenye Kesi ya Michael Mwamiko v. Angetile Mwanjela Civil Case no.7 of 1991 HC Dar es salaam (unreported). Katika kesi hii mwenye nyumba aliwajibika kwa ubovu wa choo kilichosababisha kifo cha mke na mama mkwe wa mpangaji. Mwenye nyumba alish*takiwa na Mahak**a ikaamua amlipe fidia mpangaji kwa tukio hilo.

Lusako Legal Consultancy Company

29/01/2026

17/01/2026

17/01/2026

17/01/2026

17/01/2026

16/01/2026

16/01/2026

09/12/2023

24/03/2023

23/03/2023

21/03/2023

Address

Website

Alerts

Shortcuts

Share

Category