31/12/2025
Sprawy dotyczące kontaktów dziecka z rodzicem należą do najbardziej wrażliwych postępowań rodzinnych. Przez lata praktyka sądowa opierała się na mechanizmie sankcji finansowych wobec rodzica sprawującego pieczę nad dzieckiem w sytuacji niewykonywania lub niewłaściwego wykonywania orzeczeń o kontaktach. Problem pojawiał się jednak wtedy, gdy do naruszenia kontaktów dochodziło nie z winy rodzica, lecz z powodu zachowania samego dziecka.
Właśnie ten problem stał się przedmiotem rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego w wyroku o sygn. SK 3/20. Sprawa dotyczyła konstytucyjnej oceny przepisów kodeksu postępowania cywilnego, które umożliwiają zagrożenie rodzicowi nakazaniem zapłaty określonej kwoty pieniężnej, a następnie jej nałożenie w razie niewykonywania lub niewłaściwego wykonywania obowiązków związanych z realizacją kontaktów. Trybunał zwrócił uwagę, że zaskarżone regulacje nie zapewniają poszanowania prawa dziecka do wyrażenia własnego zdania w sprawach dotyczących jego kontaktów z rodzicem lub inną osobą uprawnioną. Tymczasem prawo to wynika wprost z Konstytucji i powinno być realizowane zgodnie ze standardami ochrony dobra dziecka.
Trybunał Konstytucyjny krytycznie odniósł się do automatyzmu sankcji przewidzianych w zaskarżonych przepisach. Wskazał, że nakładanie kar pieniężnych na rodzica sprawującego pieczę nad dzieckiem, bez uwzględnienia okoliczności faktycznych, które doprowadziły do niewykonania kontaktu, godzi w konstytucyjny standard ochrony dobra dziecka. Szczególnie problematyczne są sytuacje, w których do niewykonywania obowiązków dochodzi z powodu zachowania samego dziecka, niewywołanego przez rodzica. W takich przypadkach sankcjonowanie opiekuna prowadzi do nieuzasadnionego przerzucenia odpowiedzialności za autonomiczne zachowania dziecka, a pośrednio może wywierać na dziecko presję, by realizowało kontakty wbrew własnym potrzebom i odczuciom.
Trybunał podkreślił, że dobro dziecka stanowi nadrzędną zasadę polskiego systemu prawnego i powinno determinować sposób stosowania przepisów, także tych dotyczących egzekwowania kontaktów. Mechanizm sankcji pieniężnych nie może być celem samym w sobie ani narzędziem represji wobec rodzica, lecz powinien służyć realnej ochronie interesów dziecka. Tymczasem automatyczne grożenie sankcją i jej nakładanie, bez analizy przyczyn niewykonywania kontaktów, przeczy tej funkcji.
W konsekwencji Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 598¹⁶ § 1 w związku z art. 598¹⁵ § 1 kpc, w zakresie, w jakim obejmują sytuacje, gdy niewłaściwe wykonywanie lub niewykonywanie obowiązków związane jest z zachowaniem dziecka niewywołanym przez osobę, pod której pieczą dziecko się znajduje, są niezgodne z art. 48 ust. 1 zdanie drugie oraz art. 72 ust. 3 Konstytucji.
Wyrok ten stanowi wyraźny sygnał dla sądów, że w sprawach o kontakty nie można abstrahować od perspektywy dziecka ani sprowadzać rozstrzygnięć do formalnego rozliczania rodziców z wykonania orzeczeń, z pominięciem rzeczywistych przyczyn i dobra małoletniego.
Pełna treść wyroku wraz z uzasadnieniem dostępna jest na stronie Trybunału Konstytucyjnego - https://ipo.trybunal.gov.pl/ipo/Sprawa?&pokaz=dokumenty&sygnatura=SK%203/20
