08/02/2024
PRAWO SPADKOWE
3 ważne terminy:
1. Uprawnieniem do zachowku – 5-letni termin.
2. Kwestionowaniem testamentu – 3-letni i 10-letni termin.
3. Odrzucenie spadku - 6 miesięcy
Informacje niezbędne do stwierdzenia nabycia spadku
1. Dokładną datę śmierci spadkodawcy (moment otwarcia spadku).
2. Informację o spadkobiercach biorących udział w postępowaniu.
3. Czy był testament.
4. Datę otwarcia i ogłoszenia testamentu.
5. Czy któryś ze spadkobierców odrzucił spadek.
6. Czy są jeszcze inni spadkobiercy, o których nie wiedzieliśmy.
Czy po śmierci trzeba przeprowadzić postępowanie spadkowe?
Przeprowadzenie postępowania sądowego sprawie spadkowej nie jest obowiązkowe. Nie będzie w ogóle potrzebne jeżeli majątek zmarłego jest niewielki (np. obejmuje tylko drobne ruchomości).
Jak dzieli się majątek po śmierci?
Z chwilą śmierci małżonka wspólność majątkowa ustaje i majątek wspólny, który do tej pory był niepodzielny, przekształca się w majątek objęty współwłasnością udziałową, tj. podzielną. Każdy z małżonków, co do zasady, posiada połowę takiego majątku. Jedna połowa tego majątku wejdzie do masy spadkowej.
Dział spadku może być dokonany zarówno w sądzie, jak i w drodze umowy między współwłaścicielami majątku. Nie ma również określonego terminu, do którego należy ten dział spadku wykonać.
Co się dzieje że spadkiem po 6 miesiącach?
Jeżeli spadkobierca nie złoży w terminie 6 miesięcy oświadczenia, czy spadek przyjmuje, czy odrzuca – po upływie tego terminu przyjmuje spadek wprost. Dlatego dla zapewnienia sobie ochrony przed odziedziczeniem długów niezmiernie ważne jest ustalenie rzeczywistego majątku zmarłego.
Ile lat po śmierci można ubiegać się o spadek?
Jeżeli spadkobierca nie wyrówna zachowku, można dochodzić go przed sądem, a roszczenie to przedawnia się po 5 latach. Po pierwsze spadkobierca nabywa spadek z chwilą śmierci spadkodawcy i w większości przypadków, gdy nie ma sporu co do spadkobierców, nie tylko może ale powinien zadbać o spadek, zabezpieczyć go.
Odrzucenie spadku staje się nieskuteczne, jeśli testament spadkodawcy został uznany za nieważny lub bezskuteczny. Istnieją różne przyczyny, które mogą spowodować, że testament jest nieważny, na przykład gdy został sporządzony w sposób niezgodny z wymaganiami prawowitym sporządzania testamentów.
Po jakim czasie bank szuka spadkobierców?
Banki szukają natomiast spadkobierców, jeśli ich zmarły klient miał zaciągnięte zobowiązania kredytowe. Zgodnie z przepisami takie długi są bowiem dziedziczone
I. Ustawowy i testamentowy porządek dziedziczenia.
Dziedziczenie ustawowe jest formą dziedziczenia, która ma miejsce, jeśli spadkodawca nie pozostawił testamentu. W Polsce do takiego ustalenia kręgu spadkobierców dochodzi w około 90% wszystkich spraw. Na podstawie kodeksu cywilnego możemy jasno ustalić, w jakich częściach dziedziczyć będą najbliżsi spadkodawcy bądź ewentualnie inne podmioty i wytyczne prawne wcale nie muszą zgadzać się w wolą spadkodawcy.
Dziedziczenie ustawowe
W polskim porządku prawnym możliwe jest dziedziczenie na podstawie ustawy bądź na podstawie testamentu. Do pierwszej sytuacji dochodzi najczęściej, gdy spadkodawca nie pozostawił testamentu. Może się jednak okazać, że dziedziczenie ustawowe będzie miało również miejsce, jeśli testament okaże się nieważny lub wszyscy powołani do dziedziczenia odrzucą spadek bądź nie będą mogli dziedziczyć. Większość przypadków, w których testament nie zostaje sporządzony, jest wywołana brakiem przywiązania do kwestii przyszłych losów majątku. Jeśli spadkodawca zgadza się z kolejnością dziedziczenia, którą przewiduje ustawa (dokładnie opisaną w dalszej części artykułu), to może w pełni świadomie odstąpić od sporządzania testamentu niejako akceptując porządek ustalony prawem.
Dziedziczenie ustawowe a dziedziczenie testamentowe
Pierwszeństwo nad postanowieniami ustawy ma testament. Jest to dokument, który zawiera ostatnią wolę spadkodawcy co do podziału majątku. Tylko w ten sposób można dokonać modyfikacji ustawowej kolejności dziedziczenia. Nie istnieją ograniczenia co do podmiotów powołanych do spadku. Może to być również dowolna organizacja, na przykład UNICEF. Testament odręczny jest ważny tylko wtedy, gdy dzieli majątek procentowo. Gdy chcemy zapisać określone składniki majątku konkretnym osobom, trzeba sporządzić testament notarialny. Testament odręczny musi zostać spisany w całości pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą. Podczas sporządzania testamentu notarialnego to notariusz zadba o dopełnienie warunków formalnych. W przypadku dziedziczenia ustawowego nie trzeba z kolei podejmować za życia żadnych czynności. W postępowaniu spadkowym to sąd albo notariusz ustali krąg spadkobierców na podstawie przepisów kodeksu cywilnego.
Kolejność dziedziczenia ustawowego –
jaki jest porządek dziedziczenia?
Kolejność dziedziczenia jest jasno określona w kodeksie cywilnym. Na jej podstawie możemy z łatwością odpowiedzieć między innymi na takie pytania jak ile dziedziczy żona po mężu, a ile dzieci spadkodawcy czy kto dziedziczy, gdy nie ma dzieci. Skomplikowane na pierwszy rzut oka przepisy prawa można łatwo zrozumieć przy pomocy przykładów.
Dziedziczenie ustawowe: małżonek i dzieci
W przypadku dziedziczenia ustawowego w pierwszej kolejności do spadku są powołane dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, jednak małżonek jest dodatkowo chroniony – część, która mu przypadnie, nie może być mniejsza niż 25% całości spadku. Jeśli dziecko nie dożyło otwarcia spadku, to odpowiedni udział przypadnie jego dzieciom bądź dalszym zstępnym (np. wnukom). Dziecko przysposobione, czyli adoptowane, dziedziczy tak, jakby było dzieckiem biologicznym. Nie dziedziczy natomiast po swoich biologicznych rodzicach, którzy musieli zrzec się praw do niego, aby mogło zostać adoptowane.
Dziedziczenie ustawowe: małżonek i rodzice
Kto dziedziczy po osobie bezdzietnej? Jeśli spadkodawca nie miał dzieci ani dalszych zstępnych, to do spadku są powołani jego małżonek i rodzice. W takiej sytuacji udział przypadający rodzicom wynosi 25% całości spadku. Jeżeli ojcostwo rodzica nie zostało ustalone, udział spadkowy matki spadkodawcy wynosi połowę spadku.
Dziedziczenie ustawowe: rodzice i rodzeństwo
Gdy spadkodawca nie miał dzieci, dalszych zstępnych ani małżonka, cały spadek przypadnie jego rodzicom po równo. W razie niedoczekania przez rodzica otwarcia spadku udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy w równych częściach. Możliwe jest również wstąpienie dzieci i dalszych zstępnych brata i siostry spadkodawcy, którzy nie dożyli otwarcia spadku, na ich miejsce. Dziedziczenie przez rodzeństwo i dalszych krewnych może mieć więc miejsce na stosunkowo wczesnym etapie.
Dziedziczenie ustawowe: dziadkowie
W braku małżonka, zstępnych, rodziców, rodzeństwa oraz dzieci rodzeństwa spadkodawcy dziedziczyć będą dziadkowie. Przypadający im udział w całości spadku wynosi po 50%. Jeśli któryś z dziadków nie dożyje otwarcia spadku, to jego część przypadnie jego zstępnym. Porządek dziedziczenia może więc uwzględniać również wujów, stryjów i ciotki spadkodawcy.
Dziedziczenie ustawowe: pasierbowie
Jeśli spadkodawca nie pozostawił małżonka ani krewnych wskazanych powyżej, to dziedziczyć po nim może pasierb (dziecko małżonka pochodzące z innego związku). Nie ma jednak możliwości, aby udział pasierba przejęli jego zstępni.
Dziedziczenie ustawowe: gmina i skarb państwa
Jeśli spadkodawca nie miał małżonka, dzieci małżonka, rodzeństwa, rodziców ani innych krewnych, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy jako spadkobiercy ustawowemu. Jeśli miejsca zamieszkania nie da się ustalić albo znajdowało się ono za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu.
Grupy dziedziczenia ustawowego
Dla ustalenia, kto dziedziczy spadek, niezbędne jest dokładne prześledzenie grup dziedziczenia ustawowego. Podsumowując, warto wskazać, że prawo spadkowe w Polsce wprowadza następującą kolejność dziedziczenia:
1. grupa: małżonek i dzieci,
2. grupa: małżonek i rodzice,
3. grupa: małżonek i rodzeństwo,
4. grupa: dziadkowie,
5. grupa: pasierbowie,
6. grupa: gmina i skarb państwa.
Dziedziczenie a separacja i rozwód
W razie śmierci małżonka po wystąpieniu przez niego z wnioskiem o rozwód lub separację z winy małżonka pozostałego przy życiu, jeśli sąd uzna, że żądanie to było uzasadnione, małżonek pozostały przy życiu jest wyłączony z dziedziczenia. Następuje to na mocy orzeczenia sądu. Wyłączenia może żądać każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia wraz z małżonkiem. Termin na wystąpienie z żądaniem wynosi sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, nie więcej jednak niż jeden rok od otwarcia spadku.
Zrzeczenie się dziedziczenia a odrzucenie spadku
Zarówno odrzucenie spadku, jak i zrzeczenie się dziedziczenia, skutkuje odsunięciem od dziedziczenia. Odrzucenia spadku można dokonać po śmierci spadkodawcy, natomiast zrzeczenie się dziedziczenia ma miejsce za jego życia. Odrzucenie spadku nie pozbawia dzieci i wnuków osoby odrzucającej prawa otrzymania spadku. W drugim przypadku osoby te są wyłączone od dziedziczenia, jeśli strony nie postanowią inaczej. Umowę o zrzeczeniu się dziedziczenia można odwołać. W przypadku odrzucenia spadku oświadczenie nie może zostać cofnięte.
Jeśli kolejność dziedziczenia ustawowego jest dla nas nieakceptowalna, to warto sporządzić testament. Rozrządzenie może być dokonane zgodnie z wolą spadkodawcy. Mamy prawo zapisać spadek lub jego części na osoby spoza rodziny oraz na organizacje charytatywne, na przykład UNICEF.
II. Zmiany prawa spadkowego wprowadzone w latach 2009 – 2015:
a) Ustawą z dnia 2 kwietnia 2009 r. (Dz.U. Nr 79, poz. 662), która weszła w życie 28 czerwca 2009 r.;
b) Ustawą z dnia 18 marca 2011 r. (Dz.U. Nr 85, poz. 458), która weszła w życie 23 października 2011 r.;
c) Ustawą z dnia 20 marca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2015, poz. 539), która weszła w życie 18 października 2015 r.;
W dniu 20 marca 2015 r. została uchwalona ustawa o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 539) nowelizująca przepisy kodeksu cywilnego i kodeksu postępowania cywilnego w zakresie prawa spadkowego i postępowania spadkowego. Z dniem jej wejścia w życie, tj. z dniem 18 października 2015 r. obowiązująca dotychczas fikcja prawna przyjęcia spadku wprost przez spadkobiercę nieskładającego oświadczenia woli co do przyjęcia danego spadku (spadkobiercę milczącego) zostaje zastąpiona przez fikcję prawną przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Konstrukcja taka oznacza istotne ograniczenie odpowiedzialności następców prawnych osoby zmarłej za zaciągnięte przez nią zobowiązania (długi spadkowe). Fakt ten w praktyce obrotu cywilnoprawnego może oznaczać istnienie wielu długów, które nigdy nie zostaną zaspokojone. Dla wierzycieli powstaje więc zupełnie nowy stan prawny i jednocześnie problem takiego konstruowania relacji łączących ich z dłużnikami, by w razie śmierci zobowiązanego realizacja długu w pełnej wysokości była możliwa. Wiąże się to jednak i ze zmianą mentalności stron stosunków zobowiązaniowych, i z uruchomieniem instytucji dotychczas niewykorzystywanych w praktyce lub wykorzystywanych w bardzo ograniczonym zakresie, na przykład odnoszących się do zabezpieczenia wykonania zobowiązania.
d) Ustawą z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy – Prawo o notariacie oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2015, poz. 1137), która weszła w życie w dniu 17 sierpnia 2015 r.
III. Zmiany dziedziczenia ustawowego i testamentowego wprowadzone w 2023 r.
Zmiany w zakresie dziedziczenia ustawowego Do spadków otwartych od 15 listopada 2023 r. w trzecim kręgu powołani więc będą dziadkowie, dzieci dziadków (czyli ciotki, wujowie, stryjowie i stryjenki spadkodawcy) oraz ich dzieci (czyli cioteczni i stryjeczni kuzyni/kuzynki spadkodawcy).
4. Zapis windykacyjny jako nowy rodzaj rozrządzenia
testamentowego.
Zapis windykacyjny został pomyślany jako dodatkowa forma rozrządzenia testamentowego. Jego konstrukcja umożliwia pełną i natychmiastową realizację woli spadkodawcy. Za pomocą zapisu windykacyjnego spadkodawca postanawia, że oznaczona osoba nabędzie określony przedmiot z chwilą otwarcia spadku
