08/04/2020
Rechten en vrijheden van burgers in corona-crisistijd:
Eind februari van dit jaar is het coronavirus voor het eerst in Nederland vastgesteld. Niet veel later zijn er vergaande maatregelen genomen om de verspreiding van dit virus, en een overbelasting van de ziekenhuizen, te voorkomen. Inmiddels verkeren we in een “intelligente lockdown”. Hoe gaat deze situatie zich ontwikkelen, en verdwijnen alle ingezette maatregelen ook weer?
Over de aanpak van Nederland, afgezet tegen andere omringende landen, is veel gezegd en geschreven. Er klinken geluiden dat “we” nog niet ver genoeg gaan met maatregelen, terwijl er ook mensen zijn die menen dat de maatregelen thans al te ver gaan. Het overgrote deel van Nederland lijkt zich echter te scharen achter de adviezen van Jaap van Dissel en de maatregelen die het kabinet genomen heeft.
Het is onmogelijk om op dit moment iets zinnigs te zeggen over de vraag welke maatregelen exact nodig zijn om aan de ene kant de gezondheidszorg niet te overbelasten, en aan de andere kant de economie en vrijheid van burgers zo min mogelijk te beperken. Dat is en blijft ook de komende weken een groot vraagteken, en zal uit een analyse van beschikbare cijfers wellicht in de toekomst enigszins in beeld gebracht kunnen worden. Wellicht kan er ook lering getrokken worden uit de aanpak van verschillende landen, en de resultaten van ieders beleid. Ik ben erg benieuwd naar de uiteindelijke statistieken van landen als Zweden (bijzonder weinig maatregelen, normale leven gaat door met grote verantwoordelijkheid eigen burgers), Taiwan (effectieve quarantaine, veel maskers beschikbaar, op veel plekken temperatuur meten), en Duitsland (veel IC-bedden, veel getest).
Eén ding staat nu wel al vast: de maatregelen om de verspreiding van het coronavirus tegen te gaan beperkt de grondrechten van burgers. Het is niet meer toegestaan om met drie personen of meer dicht bij elkaar buiten te zijn, horeca en sportclubs zijn dicht, en nu zijn ook stranden en parken met regelmaat verboden gebied.
Binnen het strafrecht is er ook veel veranderd. Urgente zittingen en politieverhoren worden middels telefoon of videoverbindingen afgedaan, en niet-urgente zittingen zijn verplaatst naar de toekomst. Ook hoor ik van collega’s dat sommige zaken thans niet inhoudelijk worden afgedaan, waarbij soms cliënten geen advocaat gezien of gesproken hebben (bij de IND bijvoorbeeld). Ondanks de beschikbare technische mogelijkheden als videobellen komt het nog te vaak voor dat onder de noemer van het coronavirus de rechten van verdachten erbij inschieten. In een democratische rechtsstaat zou mijns inziens alles op alle gezet moeten worden om dat te vermijden.
Hoewel het prijzenswaardig is dat er een bijzonder groot draagvlak is de thans ingezette maatregelen in het kader van het voorkomen van de overbezetting van IC-afdelingen in ziekenhuizen, verbaas ik me toch over het gemak waarmee alle maatregelen geaccepteerd worden. Een kritische discussie over de noodzaak van de maatregelen of mogelijke alternatieven lijkt non-existent. Om een voorbeeld te noemen: het in België en Duitsland al geldende en in Nederland voor het paasweekeinde aangekondigde verbod op toeren met de motor. De in Nederland gegeven reden zou zijn dat andere verkeersdeelnemers (fietsers, voetgangers) worden opgehouden door grotere groepen motorrijders, waardoor de kans op verspreiding van het virus toeneemt. Je kunt je afvragen of een dergelijk verbod in verhouding staat tot het te dienen doel.
Waar ik voor vrees is dat thans genomen en nog te nemen tijdelijke maatregelen uiteindelijk niet tijdelijk zullen zijn. Burgemeester Halsema heeft inmiddels op drie plekken in Amsterdam extra camera’s opgehangen om “onwenselijke groepsvorming” te voorkomen. Over diverse stranden in Nederland vliegen tevens drones om burgers te monitoren en middels een speaker te sommeren zich aan de coronamaatregelen te houden. Zullen deze extra handhavingstools na het managen van het coronavirus ook weer teruggedraaid worden? Datzelfde geldt voor verdergaande trackingsmogelijk van telefoons waar nu over gesproken wordt.
De ervaring leert dat eenmaal uitgebreide opsporingsmogelijkheden niet vanzelf weer verdwijnen, en juist daar schuilt het gevaar. Laten we vooral kritisch blijven kijken naar de macht die moderne westerse democratieën in de huidige crisis naar zich toe trekken, en of de noodzaak hiertoe op elk gegeven moment bestaat. Gelukkig zijn er in de media journalisten die zich dit afvragen. Zo kwam ik een artikel tegen van Juurd Eijsvogel die zeker het lezen waard is:
https://www.nrc.nl/nieuws/2020/03/17/staat-perkt-burgerlijke-vrijheden-radicaal-in-a3994061
Een ander interessant artikel vond ik op MIT Technology Review:
https://www.technologyreview.com/s/615370/coronavirus-pandemic-social-distancing-18-months/
Welk effect deze pandemie op de rechten en vrijheden van burgers heeft, zal pas over maanden (wellicht jaren) echt zichtbaar worden. Laten we tot die tijd vooral zelf onze verantwoordelijkheid nemen, zoveel mogelijk onze medemens ondersteunen en vooral kritisch blijven nadenken welke maatregelen echt nodig zijn. Het zou mooi zijn als we zonder kliklijnen, drones en tracking kunnen samenleven in dit mooie, vrije en verdraagzame land.
Coronamaatregelen: Europese landen leggen in de strijd tegen het virus fundamentele vrijheden op ongekende wijze aan banden. Kan dit ook weer snel worden teruggedraaid?