Legal Triangle

14/02/2026

🔶 हक्क सोडपत्र : एक महत्त्वाचा दस्त
‘हक्क सोडपत्र’ किंवा ‘रिलीज डीड’ या नावावरून आपल्या लक्षात आले असेल, की हक्क सोडण्याबाबत मिळकतीमध्ये हक्क असणाऱ्या व्यक्तीने आपला हक्क दुसऱ्या व्यक्तीच्या फायद्यासाठी सोडणे, म्हणजेच हक्क सोडपत्र होय. ज्या दोन किंवा अधिक व्यक्तींना एखाद्या मिळकतीमध्ये हक्क असतो आणि त्यामधील कोणत्याही एका सहमालकाने किंवा सदस्याने दुसऱ्या सहमालकाच्या किंवा सदस्याच्या फायद्यासाठी आपला हक्क सोडला, तर त्यासाठी ‘हक्क सोडपत्र’ हा दस्त केला जातो.
🔴 हक्क सोडपत्र आणि स्टंप ड्युटी
हक्क सोडपत्र नोंदणीयोग्य असणे आवश्यक आहे. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीने वडिलोपार्जित मिळकतीमधील आपला हिस्सा आपल्या भावाच्या किंवा बहिणीच्या किंवा मुलगा/मुलगी यांच्या लाभात किंवा जेव्हा मुलगा/मुलगी मृत असतील, तर त्यांच्या मुला-मुलींच्या म्हणजेच नातवंडांच्या लाभात किंवा स्वतःच्या आई किंवा वडिलांच्या किंवा वैवाहिक जोडीदाराच्या लाभात, पण कोणत्याही प्रकारचा मोबदला / देय रक्कम स्वीकारली नसून दस्त केला असेल, तर फक्त २०० रुपयांच्या स्टंप ड्युटीवर हक्क सोडपत्र नोंदणीस करता येते.
अजून तरी सरकारने यामध्ये काही बदल केलेला नाही. या नाममात्र स्टंप ड्युटीसाठी वडिलोपार्जित मिळकत आणि हक्क सोडणाऱ्या व्यक्तींच्या नातेसंबंधाची अट पूर्ण करावी लागते. अन्य प्रकारच्या हक्क सोडपत्रासाठी मात्र खरेदीखतासारखीच पूर्ण स्टंप ड्युटी भरावी लागते.
🔴 वडिलोपार्जित व स्वकष्टार्जित मिळकत
वडिलोपार्जित मिळकत आणि स्वतःच्या कष्टाने मिळवलेली स्वकष्टार्जित मिळकत यामध्ये काय फरक आहे, याचा आपण थोडक्यात उहापोह करूया. वडिलोपार्जित मिळकत ही रक्तसंबंधाने हक्क संपन्न चालत आली आहे, हे सर्वोच्च न्यायालयानेही मान्य केले आहे. मात्र, एखाद्या व्यक्तीची स्वतःच्या स्वकष्टार्जित मिळकती ही कायम त्याच्या ताब्यात राहते आणि ती त्याच्या इच्छेप्रमाणे मिळकतीचे वाटप करता येते, असे निकाल १९८६-८७ पासून सर्वोच्च न्यायालयाने दिले आहेत.
🔴 हक्क सोडपत्राचा उपयोग
हक्क सोडपत्र नोंदणीकृत करून दिल्यावर दस्त लिहून देणाऱ्या व्यक्तीचा त्या मिळकतीमधील हक्क कायमचा संपुष्टात येतो आणि लिहून घेणाऱ्या व्यक्तीचा त्या मिळकतीमधील मालकी हक्क त्या प्रमाणात वाढतो. एखाद्या हक्क सोडपत्र नोंदणीकृत दस्तामध्ये परिस्थितीमध्ये काही फसवणूक झाल्याचे किंवा जबरदस्तीने करून घेतल्याचे, विवाह नात्यामध्ये कोणतेही वाद लागू असल्याचे आरोप सिद्ध झाल्यास ते रद्द होऊ शकते.
हक्क सोडपत्राला बऱ्याचदा बहिण-भावाचा दस्त असे समजले जाते. कारण बहुतेक वेळा बहिणीच्या वडिलोपार्जित मिळकतीमधील हक्क भावांच्या लाभात सोडण्यासाठी या दस्ताचा वापर केला जातो. हा दस्त वडिलोपार्जित मिळकतीच्या पद्धतीने पारंपरिकरीत्या आपली अभिप्रेत असते. मात्र, कधी कधी हक्क सोडपत्रामध्ये, बहिणीचे लग्न झाले आहे, मग तिने आता हक्क सोडला पाहिजे, अशी सोड-हक्क भावना असमंजसपणे दिसून येते. असे नसते.
(लेखक कायद्याचे जाणकार आहेत.)

098235 22006