05/06/2026
घटस्फोट आधी मनात होतो नंतर न्यायालयात.
घटस्फोटाची वाढते प्रमाण: न्यायालयात जाण्यापूर्वी एकमेकांच्या मनात डोकावून पाहिले तर?
— एक सामाजिक व कायदेविषयक चिंतन
आज भारतीय न्यायालयांमध्ये सर्वाधिक वाढत असलेल्या प्रकरणांपैकी एक प्रकार म्हणजे वैवाहिक वाद आणि घटस्फोटाचे खटले. कौटुंबिक न्यायालयांचे दालन असो किंवा उच्च न्यायालयांचे न्यायपीठ, पती-पत्नीमधील संघर्ष, मतभेद, मानसिक दुरावा आणि नातेसंबंधांच्या विघटनाच्या कथा दिवसेंदिवस वाढताना दिसत आहेत.
प्रश्न असा आहे की, समाज आधुनिक झाला म्हणून घटस्फोट वाढले आहेत का?
माझ्या मते उत्तर "होय" आणि "नाही" या दोन्ही स्वरूपात आहे.
कारण समस्या आधुनिकतेची नाही, तर एकमेकांना समजून घेण्याची क्षमता कमी होत चालल्याची आहे.
लग्न म्हणजे दोन व्यक्तींचा करार नसतो. तो दोन मानसिकता, दोन संस्कार, दोन कुटुंबे आणि दोन वेगवेगळ्या जीवनप्रवासांचा संगम असतो. परंतु दुर्दैवाने आज अनेक जोडपी लग्न करतात, संसार करतात, मुलांना जन्म देतात; पण एकमेकांच्या मनात डोकावून पाहण्याचा प्रयत्न मात्र करत नाहीत.
परिणामी, संवाद संपतो आणि वाद सुरू होतात.
वादातून अहंकार जन्माला येतो.
अहंकारातून दुरावा निर्माण होतो.
आणि दुराव्यातून न्यायालयाचा दरवाजा उघडतो.
पण न्यायालय विवाह संपवू शकते; नात्यातील जखमा भरून काढू शकत नाही.
घटस्फोटाचा आदेश कागदावर लिहिला जातो; पण त्याची वेदना अनेकदा आयुष्यभर मनात कोरली जाते.
समाजात अनेकदा असे चित्र रंगवले जाते की घटस्फोटानंतर सर्व समस्या संपतात. प्रत्यक्षात मात्र अनेक नवीन समस्या सुरू होतात. स्त्री असो वा पुरुष, दोघांनाही एकटेपणाचा सामना करावा लागतो. समाजातील कुजबुज, नातलगांचे प्रश्न, भविष्यातील असुरक्षितता, मुलांच्या संगोपनाची चिंता, आर्थिक जबाबदाऱ्या आणि मानसिक ताण हे वास्तव असते.
विशेषतः जेव्हा मुलांचा प्रश्न येतो, तेव्हा घटस्फोट फक्त दोन व्यक्तींमध्ये राहत नाही. त्याचे परिणाम एका संपूर्ण पिढीवर होतात.
अनेक मुलांना आई किंवा वडिलांपैकी एकाच्या सहवासापासून वंचित राहावे लागते. त्यांच्या मनात नात्यांविषयी असुरक्षितता निर्माण होते. काही मुलांमध्ये आत्मविश्वास कमी होतो, काहींमध्ये राग निर्माण होतो, तर काही मुले आयुष्यभर भावनिक पोकळी घेऊन जगतात.
म्हणूनच घटस्फोटाचा प्रश्न केवळ कायदेशीर नसून सामाजिक, मानसिक आणि मानवी प्रश्न आहे.
मात्र या वाढत्या दुराव्याचे मूळ नेमके कुठे आहे?
माझ्या निरीक्षणानुसार त्याचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे संवादाचा अभाव आणि मानसिकतेचा गैरसमज.
अनेक पुरुषांना वाटते की प्रेम म्हणजे समस्या सोडवणे.
अनेक स्त्रियांना वाटते की प्रेम म्हणजे भावना समजून घेणे.
पुरुष बहुधा तर्काच्या भाषेत विचार करतो.
स्त्री अनेकदा भावनांच्या भाषेत संवाद साधते.
याचा अर्थ कोण बरोबर किंवा कोण चूक असा अजिबात नाही.
दोघांची जगाकडे पाहण्याची पद्धत वेगळी असते.
जेव्हा पत्नी एखाद्या समस्येबद्दल बोलत असते, तेव्हा अनेकदा तिला उपायापेक्षा आधार हवा असतो.
आणि जेव्हा पती शांत राहतो, तेव्हा पत्नीला अनेकदा दुर्लक्ष झाल्यासारखे वाटते.
याच ठिकाणी गैरसमज जन्माला येतात.
खरं तर प्रत्येक स्त्रीला ऐकून घेणारा नवरा हवा असतो आणि प्रत्येक पुरुषाला समजून घेणारी पत्नी हवी असते.
पण दोघेही स्वतःच्या अपेक्षा व्यक्त करण्यात अपयशी ठरतात.
आज सोशल मीडियाच्या युगात लोक हजारो अनोळखी लोकांशी संवाद साधतात; पण स्वतःच्या जोडीदाराशी मनमोकळेपणाने बोलण्यासाठी त्यांच्याकडे वेळ नसतो.
अनेक विवाह तुटतात ते मोठ्या कारणांमुळे नाही, तर लहान लहान दुर्लक्षित भावनांमुळे.
एक "कशी आहेस?" विचारला न गेल्यामुळे.
एक "मला तुझा अभिमान आहे" हे न बोलल्यामुळे.
एक "माफ कर" उच्चारला न गेल्यामुळे.
आणि एक "मी तुझ्यासोबत आहे" वेळेवर सांगितला न गेल्यामुळे.
आपल्या समाजात लग्नासाठी कुंडली जुळवली जाते, जाती जुळवल्या जातात, आर्थिक स्थिती तपासली जाते; पण मानसिकता जुळते का, संवादाची शैली जुळते का, संघर्ष हाताळण्याची क्षमता आहे का, हे क्वचितच तपासले जाते.
कदाचित म्हणूनच अनेक विवाह समारंभ भव्य होतात, पण संसार टिकाऊ होत नाहीत.
हे लक्षात घेतले पाहिजे की प्रत्येक मतभेद हा घटस्फोटाचे कारण नसतो.
मतभेद असणे नैसर्गिक आहे.
परंतु मतभेदांचे रूपांतर मनभेदात होणे धोकादायक आहे.
एकमेकांना हरवण्यापेक्षा समजून घेण्याचा प्रयत्न केला, तर अनेक नाती वाचू शकतात.
अहंकार बाजूला ठेवून संवाद साधला, तर अनेक कुटुंबे तुटण्यापासून वाचू शकतात.
न्यायालयीन लढाया जिंकता येतात; पण प्रेमाच्या नात्यात विजय मिळवण्यासाठी समजूतदारपणा लागतो.
म्हणूनच आज समाजाला सर्वाधिक गरज आहे ती विवाह टिकवण्यासाठी कायद्यांची नव्हे, तर भावनिक साक्षरतेची.
पतीने पत्नीचे मन समजून घ्यावे.
पत्नीने पतीचा संघर्ष समजून घ्यावा.
दोघांनीही "मी बरोबर" या भूमिकेऐवजी "आपण एकत्र" ही भूमिका स्वीकारावी.
कारण शेवटी संसार हा न्यायालयातील खटला नसतो, जिथे एक जिंकतो आणि एक हरतो.
संसार हा असा प्रवास असतो जिथे दोघे एकत्र जिंकले तरच त्याला यश म्हणतात.
आज वाढत्या घटस्फोटांच्या पार्श्वभूमीवर प्रत्येक विवाहित स्त्री-पुरुषाने स्वतःला एक प्रश्न विचारण्याची गरज आहे—
"आपण आपल्या जोडीदाराला बदलण्याचा प्रयत्न जास्त करतो आहोत की समजून घेण्याचा?"
कदाचित या एका प्रश्नाचे प्रामाणिक उत्तर हजारो न्यायालयीन खटले कमी करू शकते.
आणि कदाचित हजारो मुलांचे बालपण, हजारो कुटुंबांचे भविष्य आणि हजारो नात्यांचे अस्तित्व वाचवू शकते.पोस्टच्या शेवटी चर्चा वाढवण्यासाठी प्रश्न :
👉 तुमच्या मते आज घटस्फोटाचे सर्वात मोठे कारण काय आहे — अहंकार, संवादाचा अभाव, आर्थिक ताण की सोशल मीडियाचा प्रभाव? तुमचे मत कमेंटमध्ये नक्की लिहा.
#नांदेडजिल्हाकायदामार्गदर्शन #घटस्फोट #वैवाहिकजीवन #कौटुंबिकन्याय #संवाद #नातेसंबंध #कुटुंबव्यवस्था #विवाह #समजूनघेणे #नांदेड नांदेड जिल्हा कायदा मार्गदर्शन
