07/08/2025
*_ધ નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટ: મહત્વપૂર્ણ ચુકાદાઓ_*
*યોગેન્દ્ર પ્રતાપ સિંહ વિરુદ્ધ સાવિત્રી પાંડે, (૨૦૧૪) ૧૦ SCC ૭૧૩*
સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો કે જો ચેક ડ્રોઅરને બજાવવા માટે જરૂરી ૧૫ દિવસની નોટિસ
મુદત પૂરી થાય તે પહેલાં ફરિયાદ દાખલ કરવામાં આવે તો નેગોશિયેબલ
ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટની કલમ ૧૩૮ હેઠળ ગુનાની નોંધ લઈ શકાતી નથી.
*રિપુદમન સિંહ વિરુદ્ધ બાલ્કિષ્ણ, (૨૦૧૯) ૪ SCC ૭૬૭*
સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે જ્યારે વેચાણ કરાર હેઠળ જારી કરાયેલા ચેકનું અપમાન થાય છે ત્યારે નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટની કલમ ૧૩૮ હેઠળ ફરિયાદ માન્ય છે.
*B. સુનિતા વિરુદ્ધ તેલંગાણા રાજ્ય, (2018)1 SCC 638*
સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું હતું કે
મુકદ્દમામાં વિષયવસ્તુના ટકાવારી પર આધારિત વકીલનો ફી દાવો નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટની કલમ 138 હેઠળ ફરિયાદનો આધાર બની શકતો નથી.
*વાણી એગ્રો એન્ટરપ્રાઇઝિસ વિરુદ્ધ ગુજરાત રાજ્ય, (2019) 4 RCR (ક્રિમિનલ) 495*
સુપ્રીમ કોર્ટે
એક જ નોટિસમાંથી ઉદ્ભવતા બહુવિધ ચેક બાઉન્સ કેસોને એકીકૃત કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, એમ કહીને કે ફોજદારી
કાર્યવાહી સંહિતામાં કેસોના એકીકૃત કરવાની કોઈ જોગવાઈ નથી.
*કિશન રાવ વિરુદ્ધ શંકર ગૌડા, (2018) 8 SCC 165*
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે ફક્ત દેવા અથવા જવાબદારીનો ઇનકાર કરવાથી ચેક ડિસઓનર કેસમાં આરોપી પાસેથી પુરાવાનો બોજ ખસેડી શકાતો નથી. નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટની કલમ ૧૩૯ ધારકની તરફેણમાં ધારે છે, અને માત્ર ઇનકાર કરવાથી આરોપીનો હેતુ પૂર્ણ થઈ શકતો નથી.
*રાધા કૃષ્ણ વિ. દાસારી દીપ્તિ, (૨૦૧૯) ૧૫ SCC ૫૫૦*
સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે કંપની અને તેના ડિરેક્ટર સામે 'ચેક બાઉન્સ' ફરિયાદમાં ખાસ કરીને એ વાતની પુષ્ટિ કરવી જોઈએ કે નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટની કલમ ૧૩૮/૧૪૧ હેઠળ ગુનો થયો ત્યારે ડિરેક્ટર કંપનીના વ્યવસાયના સંચાલન માટે જવાબદાર અને જવાબદાર હતા.
*દશરથ રૂપસિંહ રાઠોડ વિરુદ્ધ મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય, (૨૦૧૪) ૯ એસસીસી ૧૨૯*
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે ચેકના અસ્વીકારની ફરિયાદ તે કોર્ટમાં દાખલ કરવી જોઈએ જેના સ્થાનિક અધિકારક્ષેત્રમાં બેંક દ્વારા ચેક અસ્વીકાર કરવામાં આવ્યો હોય.
*બીરસિંહ વિરુદ્ધ મુકેશ કુમાર, (૨૦૧૯) ૪ એસસીસી ૧૯૭*
સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો કે ખાલી સહી કરેલ ચેક ભરવાને ફેરફાર ગણવામાં આવતો નથી. જો કોઈ ખાલી ચેક સ્વેચ્છાએ સહી કરીને સોંપવામાં આવે છે, તો તે નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટની કલમ ૧૩૯ હેઠળ ધારણા લાગુ કરશે, સિવાય કે પુરાવા અન્યથા સાબિત કરે.
*સુધીર કુમાર ભલ્લા વિ. જગદીશ, (૨૦૦૮) ૭ એસસીસી ૧૩૭*
નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટની કલમ ૧૩૮ હેઠળનો ગુનો ત્યારે લાગુ પડે છે જ્યારે ચેક જારી કરવામાં આવે છે - દેવા અથવા અન્ય જવાબદારીને નિભાવવા માટે, જ્યારે સુરક્ષા તરીકે જારી કરવામાં આવે ત્યારે નહીં.
*રંગપ્પા વિ. શ્રીમોહન, AIR 2010 SC 1898*
કલમ 139 હેઠળની ધારણાને રદિયો આપવા માટે, પુરાવાનું ધોરણ જરૂરી છે સંભાવનાઓની પ્રાધાન્યતા.
*MSR લેધર્સ વિ. એસ. પલાનીપ્પા, (2013) 10 SCC 568*
ધારક અથવા ચુકવણીકાર ચેકને તેની માન્યતા અવધિમાં ઘણી વખત રોકડી કરી શકે છે. કાર્યવાહી
જ્યાં સુધી કાર્યવાહીનું મૂળ કારણ
સમય-બાધિત’ થયું હોય, ત્યાં સુધી ચેકની અનુગામી રજૂઆતના આધારે કાર્યવાહી માન્ય છે, જ્યાં સુધી કલમ 138 ની શરતો પૂર્ણ થાય છે.
*લક્ષ્મી ડાયકેમ વિ. ગુજરાત રાજ્ય, (2012) 13 SCC 375*
સહીમાં મેળ ન ખાતી હોવાને કારણે અથવા છબીની ઉપલબ્ધતા ન હોવાને કારણે ચેકનું અપમાન
કલમ 138 હેઠળ અપમાન’ બની શકે છે.
*એમ. અબ્બાસ હાજી વિ. ટી.એન. ચન્નકેશવ, (૨૦૧૯) ૯ એસસીસી ૬૦૬*
કલમ ૧૩૮ ના ગુનામાં ગુનેગારનું મૃત્યુ થાય તો, કાનૂની વારસદારો દંડ ભરવા કે કેદ ભોગવવા માટે જવાબદાર નથી. જો તેઓ માને છે કે પુરોગામી દોષિત નથી, તો તેમને તેની સજાને પડકારવાનો અધિકાર છે.
*એચ.એન. જગદીશ વિ. આર. રાજેશ્વરી, (૨૦૧૯) ૧૬ એસસીસી ૭૩૦*
કલમ ૧૩૮ હેઠળ ફરિયાદ દાખલ કરવા માટે ચુકવણીની માંગ કરતી કાનૂની નોટિસની સેવા એક આવશ્યક પૂર્વશરત છે. ફરિયાદીએ રેકોર્ડના ભાગ રૂપે આવી નોટિસ રજૂ કરવી પડશે અને તેની ડિલિવરી સાબિત કરવી પડશે.
*શિવ કુમાર વિરુદ્ધ રામાવતાર અગ્રવાલ, (૨૦૨૦) ૧૨ SCC ૫૦૦*
કલમ ૧૩૯ હેઠળ ધારણાને રદિયો આપવાનો યોગ્ય તબક્કો ટ્રાયલનો તબક્કો છે. કલમ ૧૩૮ હેઠળ કેસની નોંધ લેવાના તમામ ઘટકો સંતોષાય ત્યારે
ધારણાને રદિયો આપી શકાતો નથી.
*રાજેશ જૈન વિરુદ્ધ અજય સિંહ (૨૦૨૩)*
એકવાર કલમ ૧૩૯ હેઠળ ધારણાને અમલમાં મુકાયા પછી, અદાલતોએ આ આધાર પર આગળ વધવું જોઈતું હતું કે ચેક ખરેખર દેવા/જવાબદારીના નિકાલમાં જારી કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ સમગ્ર ધ્યાન આરોપી દ્વારા સ્થાપિત કેસ પર કેન્દ્રિત કરવું પડશે, કારણ કે ધારણાને સક્રિય કરવાથી આરોપી પર પુરાવાનો બોજ બદલાઈ જશે. ત્યારબાદ તપાસનું સ્વરૂપ એ જોવાનું રહેશે કે આરોપીએ ધારણાને રદિયો આપવાની પોતાની જવાબદારી છોડી દીધી છે કે નહીં. જો તે આમ કરવામાં નિષ્ફળ જાય, તો કોર્ટ કલમ ૧૩૮ ના અન્ય ઘટકોને સંતોષવાને આધીન, તેને સીધા જ દોષિત ઠેરવી શકે છે.
*યોગેશ ઉપાધ્યાય વિરુદ્ધ એટલાન્ટા લિમિટેડ (૨૦૨૩)*
કલમ ૧૪૨(૨)(એ) કલમ ૧૩૮ હેઠળ ગુના માટે કાર્યવાહી શરૂ કરવા માટે કોર્ટને અધિકારક્ષેત્ર આપે છે જ્યાં ચેક વસૂલાત માટે પહોંચાડવામાં આવે છે, એટલે કે, બેંકની શાખામાં ખાતા દ્વારા જ્યાં ચુકવણીકાર અથવા ધારક યોગ્ય સમયે ખાતું રાખે છે.
*અશોક શેવક્રમણી વિરુદ્ધ. આંધ્રપ્રદેશ રાજ્ય (૨૦૨૩)*
જ્યારે કોઈ કંપની પર કાયદાની કલમ ૧૩૮ (ભંડોળની અપૂરતીતા માટે ચેકનું અપમાન) હેઠળ ગુનાનો આરોપ મૂકવામાં આવે છે ત્યારે વ્યક્તિ જવાબદાર બનશે, ફક્ત ત્યારે જ જો આવી વ્યક્તિ ગુનો થયો ત્યારે "કંપનીના વ્યવસાયના સંચાલન માટે કંપની પ્રત્યે જવાબદાર" હોય. ફક્ત એટલા માટે કે કોઈ વ્યક્તિ કંપનીનું સંચાલન કરી રહી છે અને તેના રોજિંદા કામકાજમાં સામેલ છે, તે આપમેળે
એનઆઈ એક્ટની કલમ 141 ના દાયરામાં આવતો નથી.
*પવન ભસીન વિરુદ્ધ યુપી રાજ્ય (2023)*
જ્યાં ચેકનો અનાદર થાય છે, ત્યાં આરોપીએ દોષિત ન હોવાની કબૂલાત કર્યા પછી જ વચગાળાનું વળતર ચૂકવવાનો નિર્દેશ આપી શકાય છે.
![[8/13, 3:34 PM] +91 99742 79898: Law Trend - A Legal News NetworkSC Refers District Judge Eligibility Dispute to Constit...](https://img3.juridipedia.com/087/630/122130337610876307.jpg)
