26/03/2026
*સક્સેશન સર્ટિફિકેટ માટે સિક્યોરિટી બોન્ડ ફરજિયાત નહીં: હાઈકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો*
અલ્લાહાબાદ હાઈકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો
સક્સેશન સર્ટિફિકેટ માટે સિક્યોરિટી બોન્ડ ફરજિયાત નહીં, કોર્ટે શરત હટાવી
અલ્લાહાબાદ હાઈકોર્ટે સક્સેશન સર્ટિફિકેટ (વારસાધિકાર પ્રમાણપત્ર) સંબંધિત એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આવા પ્રમાણપત્ર આપતી વખતે સમાન રકમનો સિક્યોરિટી બોન્ડ (જામીની બોન્ડ) રજૂ કરવાની શરત યાંત્રિક રીતે લાદી શકાય નહીં. માનનીય ન્યાયાધીશ શ્રી મનીષ કુમાર નિગમની અધ્યક્ષતાવાળી એકલ પીઠે આ ચુકાદો આપ્યો છે.
આ ચુકાદો સ્મૃતિ અલકા સિંહાનિયા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી પર આપવામાં આવ્યો છે. અરજદાર સ્મૃતિ અલકા સિંહાનિયા અને વિરુદ્ધ પક્ષકાર શ્રીમતી શિલ્પી અગ્રવાલ બંને સ્વર્ગીય શકુંતલા દેવીની પુત્રીઓ છે. સ્વર્ગીય શકુંતલા દેવીનું તા. ૩૦ ઓક્ટોબર ૨૦૦૮ના રોજ અવસાન થયું હતું અને તેમણે પોતાની પાછળ કોઈ વસિયતનામું છોડ્યું ન હતું. મૃતકના નામે રિલાયન્સ ઈન્ડસ્ટ્રીઝ લિમિટેડના શેર હતા, જેના વારસદાર તરીકે બંને પુત્રીઓ હતી.
અરજદારે ભારતીય ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમની કલમ ૩૭૨ હેઠળ પોતાના નામે સક્સેશન સર્ટિફિકેટ આપવા માટે નીચલી અદાલતમાં અરજી દાખલ કરી હતી. આ કેસ સિવિલ જજ (સીનિયર ડિવિઝન), કાનપુર નગર ખાતે વિચારાધીન હતો. આ કેસમાં વિરુદ્ધ પક્ષકાર શ્રીમતી શિલ્પી અગ્રવાલે હાજર થઈને સ્પષ્ટ સંમતિ આપી હતી અને જણાવ્યું હતું કે તેમને અરજદારને સક્સેશન સર્ટિફિકેટ આપવામાં કોઈ વાંધો નથી. કેસની નોંધણી અને છાપામાં પ્રકાશન બાદ પણ કોઈ તરફથી વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો ન હતો.
આ હોવા છતાં, નીચલી અદાલતે તા. ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ના રોજ અરજદારની અરજી મંજૂર કરતાં એક શરત લગાવી હતી કે અરજદારે સક્સેશન સર્ટિફિકેટની રકમ જેટલી રકમના સિક્યોરિટી બોન્ડ અને પર્સનલ બોન્ડ રજૂ કરવા પડશે. આ શરતથી અસંતુષ્ટ થઈને અરજદારે હાઈકોર્ટનો દરવાજો ખટખટાવ્યો હતો.
હાઈકોર્ટ સમક્ષ અરજદારના વકીલ શ્રી આર.કે. મિશ્રાએ દલીલ કરી હતી કે મૃતકના એકમાત્ર અન્ય વારસદાર, જે વિરુદ્ધ પક્ષકાર છે, તેમણે પણ કોઈ વાંધો ઉઠાવ્યો નથી અને સર્ટિફિકેટ આપવા માટે સંમતિ આપી છે. આવી સ્થિતિમાં સિક્યોરિટી બોન્ડની શરત લગાવવી એ મનસ્વી અને બિનજરૂરી છે. તેમણે દિલ્હી હાઈકોર્ટના અરવિંદ નંદા વિરુદ્ધ રાજ્ય (૨૦૨૦ એસસીસી ઓનલાઈન દિલ્હી ૨૯૨૨) ના ચુકાદાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો.
હાઈકોર્ટે તેના ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું કે ભારતીય ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમની કલમ ૩૭૫ હેઠળ સિક્યોરિટી/જામીની બોન્ડની શરત લાદવાનો હેતુ અન્ય હકદારોના હિતોનું રક્ષણ કરવાનો છે. પરંતુ આ શરત યાંત્રિક રીતે લાદવી જરૂરી નથી. જો કેસની હકીકતો એવી હોય કે કોઈ અન્ય હકદાર ન હોય અથવા અન્ય હકદારોએ કોઈ વાંધો ન ઉઠાવ્યો હોય, તો આ શરતમાંથી મુક્તિ આપી શકાય છે.
કોર્ટે નોંધ્યું કે આ કેસમાં અરજદાર અને વિરુદ્ધ પક્ષકાર બંને મૃતકની પુત્રીઓ છે અને કોઈ અન્ય વારસદાર નથી. વિરુદ્ધ પક્ષકારે પણ પોતાના સ્પષ્ટ અફિડેવિટ દ્વારા સર્ટિફિકેટ આપવામાં કોઈ વાંધો ન હોવાનું જણાવ્યું છે. આ સંજોગોમાં નીચલી અદાલત દ્વારા સિક્યોરિટી બોન્ડ રજૂ કરવાની જે શરત લગાવવામાં આવી હતી, તે યોગ્ય ન હતી.
હાઈકોર્ટે નીચલી અદાલતના તા. ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ના આદેશમાં ફેરફાર કરતાં અરજદારને સિક્યોરિટી બોન્ડ રજૂ કરવાની શરતમાંથી મુક્તિ આપી દીધી. કોર્ટે નીચલી અદાલતને આગામી આઠ અઠવાડિયાની અંદર અરજદારને સક્સેશન સર્ટિફિકેટ આપવાનો નિર્દેશ પણ આપ્યો છે.
આ ચુકાદો સ્પષ્ટ કરે છે કે સક્સેશન સર્ટિફિકેટના કેસોમાં અદાલતોએ દરેક કેસની હકીકતો અને સંજોગોને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય લેવો જોઈએ. જો કોઈ અન્ય હકદાર ન હોય અથવા બધા હકદારોએ સંમતિ આપી હોય, તો સિક્યોરિટી બોન્ડ જેવી શરતો લગાવવી બિનજરૂરી છે અને તેને યાંત્રિક રીતે લાદી શકાય નહીં.
