Legal Advisor- የሕግ አማካሪ

28/06/2026

⚖️ ስም ማጥፋት (Defamation) በሕግ ፊት ምን ማለት ነው? ውጤቱስ?
📌 በፍትሐብሔር ሕጋችን መሠረት፦
ስም ማጥፋት ከውል ውጪ (Extra-contractual) ከሚፈጸሙ የጥፋት ዓይነቶች አንዱ ሲሆን፤ የአንድን ሰው ክብር፣ መልካም ስም ወይም ዝና ያላግባብ የሚያሳንስ፣ የሚያጎድፍ ወይም በኅብረተሰቡ ዘንድ ጥርጣሬ ላይ የሚጥል ድርጊት ነው።

📱 ማሳሰቢያ፦ ድርጊቱ በጽሑፍ፣ በንግግር፣ በምልክት ወይም በማንኛውም የሶሻል ሚዲያ መገናኛ ዘዴ ሊፈጸም ይችላል።

🔍 ሊሟሉ የሚገቡ 3 መሠረታዊ መስፈርቶች (ፍ/ብ/ሕ/ቁ. 2109)
ለሶስተኛ ወገን መድረስ (Publication)፦ ወሬው ከከሳሽና ከተከሳሽ ውጭ ለሌላ ሰው መድረስ አለበት።

ሐሰተኝነት (Falsity)፦ የተባለው ነገር ፍጹም ሐሰት መሆኑ መረጋገጥ አለበት።

ከእነዚህ 5 ነጥቦች አንዱ መሆን አለበት፦

❌ ሳይሠራ "ወንጀለኛ ነው" ማለት

❌ በሥራው "ችሎታ ወይም ታማኝነት የለውም" ማለት

❌ ነጋዴን "ዕዳ መክፈል አይችልም" ብሎ ማጠልሸት

❌ "ተላላፊ በሽታ አለበት" ብሎ ማስወራት

❌ "አስነዋሪ ባሕርይ አለው" ብሎ ስም ማጥፋት

💰 ውጤቱ፦ የካሳ ኃላፊነት
📉 የቁስ (የገንዘብ) ካሳ፦ በስም ማጥፋቱ ምክንያት በቀጥታ ለደረሰ የገንዘብ ኪሳራ (ለምሳሌ፡ ደንበኛ ማጣት ወይም ከሥራ መባረር)።

🧠 የሞራል ካሳ፦ ለደረሰበት የአእምሮ ስቃይና የክብር መዋረድ የሚሰጥ ሲሆን፣ በሕጉ የተቀመጠው ጣሪያ 1,000 ብር ነው።

⚖️ በሪዕት (Equity) መወሰን (ፍ/ብ/ሕ/ቁ. 2102)፦ የጉዳቱን መጠን በትክክል ማስላት ባይቻል እንኳ፣ ፍርድ ቤቱ የጉዳቱን ከባድነት አይቶ ፍትሐዊ የካሳ መጠን የመወሰን ሙሉ ሥልጣን አለው (የፌ/ጠ/ፍ/ቤት ሰበር መ/ቁ 137918)።

⚠️ ከባድ ማስጠንቀቂያ!
በማኅበራዊ ሚዲያ (Facebook, TikTok...) የሚፈጸሙ የስም ማጥፋት ድርጊቶች በፍትሐብሔር የገንዘብ ካሳ ከማስጠየቅ ባለፈ፣ በወንጀል ሕግ አንቀፅ 613 መሠረት በወንጀል ጭምር ዘብጥያ ሊያስወርዱ ይችላሉ!

⚖️ የሕግ አማካሪ (Law Advisor)

23/04/2026

04/04/2026

አዲሱ የፈዴራል የወንጀል ሕግ ሥነ-ሥርዓት እና የማስረጃ ሕግ (Criminal Procedure and Evidence Law) ዋና ዋና ይዘቶቹና ለውጦቹ የሚከተሉት ናቸው፦

➡1. የሥነ-ሥርዓት እና የማስረጃ ሕግ መዋሃድ
ቀደም ሲል የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ እና የማስረጃ ሕግ ተለያይተው (የማስረጃ ሕጉም በረቂቅ ደረጃ ብቻ ለረጅም ጊዜ ቆይቶ) የነበረ ቢሆንም፣ አዲሱ ሕግ ግን ሁለቱንም በአንድ ላይ አጣምሮ ይዟል። ይህ መሆኑ በወንጀል ፍትሕ ሥርዓቱ ላይ ግልጽነትና ቅልጥፍናን ይፈጥራል።

➡ 2. የዲጂታል ማስረጃዎች ዕውቅና
ሕጉ የቴክኖሎጂ ለውጥን ያገናዘበ ሲሆን፣ የዲጂታል ወይም የኤሌክትሮኒክስ ማስረጃዎችን (ለምሳሌ፦ የቪዲዮ ምስሎች፣ የድምፅ ቅጂዎች፣ የኮምፒውተር መረጃዎች፣ የማኅበራዊ ሚዲያ መልዕክቶች) እንደ ትክክለኛ ማስረጃ እንዲቀበሉ ሕጋዊ መሠረት ሰጥቷል።

➡3. የምርመራ ዘዴዎች እና የሰብዓዊ መብቶች
💥 * የምርመራ ዘዴዎች፦ እንደ ስልክ ጠለፋ እና የድብቅ ክትትል ያሉ ዘመናዊ የምርመራ ዘዴዎች በምን ዓይነት ጥብቅ የሕግ ማዕቀፍ እና የፍርድ ቤት ፈቃድ መከናወን እንዳለባቸው ይደነግጋል።
💥 * የተጠርጣሪዎች መብት፦ ተጠርጣሪዎች በቁጥጥር ስር ሲውሉ ያላቸው መብት፣ የምርመራ ጊዜ ገደብ እና በምርመራ ወቅት ጠበቃ የማግኘት መብታቸው በግልጽ ተቀምጧል።

➡ 4. የዐቃቤ ሕግ ስልጣን እና ክስ መመስረት
💥 * የክስ ድርድር (Plea Bargaining)፦ ይህ ትልቅ ለውጥ ሲሆን፣ አንድ ተጠርጣሪ ጥፋተኛነቱን አምኖ ከዐቃቤ ሕግ ጋር በመደራደር ቅጣቱ እንዲቀልለት ወይም ክሱ እንዲቋረጥ የሚያስችል ሥርዓት ነው። ይህ የፍርድ ቤቶችን የሥራ ጫና ይቀንሳል።
💥 * ክስን ማንሳት ወይም ማቋረጥ፦ ዐቃቤ ሕግ ክስ ለማንሳት የሚችልባቸው ምክንያቶችና ቅድመ ሁኔታዎች በዝርዝር ተቀምጠዋል።

➡ 5. የምሥክሮች እና የጥቁሚዎች ጥበቃ
በከባድ ወንጀሎች ላይ መረጃ የሚሰጡ ጥቆማ ሰጪዎች እና ምሥክሮች ከበቀል ወይም ከጥቃት እንዲጠበቁ የሚያስችል የሕግ ከለላ ተካቷል።

➡ 6. የፍርድ ቤት ሥነ-ሥርዓት ቅልጥፍና
💥* ቅድመ-ችሎት ስብሰባ (Pre-trial Conference)፦ ክርክሩ ከመጀመሩ በፊት ግልጽ የሆኑ ነጥቦችን ለመለየት እና ሂደቱን ለማፋጠን የሚረዱ አሰራሮችን አስተውቋል።
💥* የጊዜ ቀጠሮ አሰጣጥ፦ የምርመራ ጊዜ ቀጠሮ አሰጣጥ ላይ ጥብቅ ቁጥጥር በማድረግ ተጠርጣሪዎች ያለ ፍርድ ለረጅም ጊዜ እንዳይታሰሩ የሚረዱ ድንጋጌዎችን ይዟል።

➡ 7. የተጎጂዎች መብት
ወንጀል የደረሰባቸው ሰዎች (Victims) በፍትሕ ሂደቱ ውስጥ ያላቸው ተሳትፎ፣ ጉዳታቸው የሚካካስበት መንገድ እና የሚደረግላቸው ጥበቃ ትኩረት አግኝቷል።

ማሳሰቢያ፦ ይህ ሕግ በሀገሪቱ የፍትሕ ሥርዓት ላይ ከፍተኛ ለውጥ ያመጣል ተብሎ የሚጠበቅ ሲሆን፣ አፈጻጸሙም ከሕገ-መንግሥቱ እና ከዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብቶች ድንጋጌዎች ጋር የተጣጣመ እንዲሆን ታስቦ የተዘጋጀ ነው።

በአዲሱ የወንጀል ሥነ-ሥርዓት እና ማስረጃ ሕግ ውስጥ የዋስትና መብት እና የክስ ድርድር እጅግ አስፈላጊ እና መሠረታዊ ለውጦች የተደረገባቸው ክፍሎች ናቸው። ዝርዝር ይዘታቸውም የሚከተለውን ይመስላል፦
✏️ 1. (Bail)
አዲሱ ሕግ የዋስትና መብትን እንደ መሠረታዊ መብት (Rule)፣ መከልከልን ደግሞ እንደ ልዩ ሁኔታ (Exception) ነው የሚመለከተው።

💥 * የዋስትና ዓይነቶች፦ ሕጉ ግልጽ የሆኑ የዋስትና ዓይነቶችን አስቀምጧል። እነሱም፦ በግል ማረጋገጫ (Recognizance)፣ በሰው ዋስትና፣ በንብረት ዋስትና ወይም በገንዘብ ማስያዝ ሊሆን ይችላል።

💥 * ዋስትና የሚከለከልባቸው ሁኔታዎች፦ ተጠርጣሪው ዋስትና ቢፈቀድለት "ይጠፋል" ወይም "ማስረጃ ያጠፋል" ወይም "ተጨማሪ ወንጀል ይፈጽማል" ተብሎ ሲታመን ዋስትና ሊከለከል ይችላል። እንዲሁም የቅጣቱ መጠን ከባድ በሆነባቸው (ለምሳሌ የሞት ወይም የዕድሜ ልክ እስራት በሚያስቀጡ) ወንጀሎች ላይ ገደብ ሊኖር ይችላል።

💥 * የዋስትና ቅድመ ሁኔታዎች፦ ፍርድ ቤቱ ዋስትና ሲፈቅድ ተጠርጣሪው ከአገር እንዳይወጣ ፓስፖርት እንዲያስረክብ፣ የተወሰኑ ቦታዎች ላይ እንዳይገኝ ወይም በየጊዜው ፖሊስ ጣቢያ ቀርቦ እንዲፈርም ትዕዛዝ ሊሰጥ ይችላል።

💥 * ቅሬታ ማቅረብ፦ ዋስትና የተከለከለ ተጠርጣሪ ወይም ዋስትና የተፈቀደለትን ተቃውሞ ያለው ዐቃቤ ሕግ ለበላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ የማለት መብታቸው በግልጽ ተቀምጧል።

✏️ 2. (Plea Bargaining)
ይህ አሰራር በኢትዮጵያ የፍትሕ ሥርዓት ውስጥ አዲስ ሲሆን፣ ዓላማውም ጊዜንና ወጪን ለመቆጠብ እንዲሁም የፍርድ ቤቶችን ጫና ለመቀነስ ነው።
💥 * ሂደቱ፦ ክስ ከመመሥረቱ በፊት ወይም ክስ ከተመሠረተ በኋላ ፍርድ እስከሚሰጥ ድረስ ባለው ጊዜ ውስጥ ተጠርጣሪው/ተከሳሹ ጥፋተኛነቱን አምኖ ከዐቃቤ ሕግ ጋር ሊደራደር ይችላል።
💥 * የድርድር ዓይነቶች፦
🍵* የክስ ድርድር፦ ከባድ የሆነውን ክስ ወደ ቀለል ያለ የወንጀል ዓይነት በመቀየር መደራደር።
🍵* የቅጣት ድርድር፦ በክሱ ላይ ተስማምቶ ቅጣቱ እንዲቀልለት መደራደር።
🍵* የፍርድ ቤት ሚና፦ ድርድሩ የተደረገው በፈቃደኝነት መሆኑን፣ ተከሳሹ መብቶቹን መረዳቱን እና ድርድሩ የሕዝብን ጥቅም የማይጎዳ መሆኑን ፍርድ ቤቱ ማረጋገጥ አለበት። ፍርድ ቤቱ ድርድሩን ውድቅ የማድረግ ሥልጣን አለው።
🍵 * የተጎጂዎች ተሳትፎ፦ ዐቃቤ ሕግ የክስ ድርድር ሲያደርግ የወንጀል ተጎጂዎችን (Victims) ፍላጎትና ስሜት ግምት ውስጥ ማስገባት እንዳለበት ሕጉ ይደነግጋል። ተጎጂው ካሳ የሚያገኝበት መንገድም በድርድሩ ውስጥ ሊካተት ይችላል።
🍵 * ጥቅሙ፦ ተከሳሹ የቅጣት ቅናሽ ያገኛል፣ መንግሥት ለምስክሮች እና ለረጅም ክርክር የሚያወጣውን ወጪ ይቆጥባል፣ ተጎጂዎች ደግሞ የፍርድ ሂደቱን ሳይጠብቁ ካሳ ወይም ይቅርታ ሊያገኙ ይችላሉ።
ባጭሩ፦ እነዚህ ለውጦች ፍትሕን በፍጥነት ለመስጠት እና የተጠርጣሪዎችንም ሆነ የተጎጂዎችን መብት በተሻለ ሁኔታ ለማስጠበቅ የተነደፉ ናቸው።

በደስታ! የክስ ድርድር (Plea Bargaining) እና የዋስትና አፈጻጸም ሂደቶች በሕጉ መሠረት እንዴት እንደሚከናወኑ ደረጃ በደረጃ እንመልከት፦

✏️ 1. የክስ ድርድር አፈጻጸም ሂደት (Step-by-Step)
የክስ ድርድር በዘፈቀደ የሚደረግ ሳይሆን ጥብቅ ሥርዓት ያለው ሂደት ነው፦
💥 * ሀ. ድርድሩን መጀመር፦ ድርድሩን ተከሳሹ/ተጠርጣሪው ወይም ጠበቃው ሊጀምሩት ይችላሉ። ዐቃቤ ሕግም ቢሆን ለፍትሕ አሰጣጥ ጠቃሚ ነው ብሎ ካመነ ድርድር እንዲጀመር ሃሳብ ማቅረብ ይችላል።
💥 * ለ. የድርድር ነጥቦች፦ ድርድሩ በሁለት ነገሮች ላይ ሊሆን ይችላል፦
1. ከባድ ወንጀልን ወደ ቀለል ባለ ወንጀል ለመቀየር (ለምሳሌ፦ "በከባድ ግድያ" ፋንታ "በቀላል ሰው መግደል" እንዲከሰስ)።
2. የቅጣት መጠን እንዲቀነስ (ለምሳሌ፦ ከ10 ዓመት እስራት ወደ 5 ዓመት እንዲወርድ)።

💥 * ሐ. ስምምነቱን በጽሑፍ ማዘጋጀት፦ ስምምነቱ ሲደረስ በዐቃቤ ሕግ እና በተከሳሹ/በጠበቃው ተፈርሞ በጽሑፍ መዘጋጀት አለበት። በዚህ ስምምነት ላይ ተከሳሹ ጥፋቱን በፈቃደኝነት ማመኑ በግልጽ መስፈር አለበት።
💥 * መ. የፍርድ ቤት ማረጋገጫ፦ ይህ ወሳኙ ደረጃ ነው። ስምምነቱ ለፍርድ ቤት ይቀርባል። ዳኛው ተከሳሹን ለብቻው በማነጋገር፦
💥 * ድርድሩን ያደረገው ያለ ማስገደድ (በፈቃዱ) መሆኑን፣
💥 * ጥፋተኛነቱን ማመኑ የሚያስከትለውን ውጤት መረዳቱን፣
💥* ምስክር የመጠየቅ መብቱን መተዉን ማረጋገጥ አለበት።
💥* ሠ. ውሳኔ፦ ፍርድ ቤቱ ድርድሩ ፍትሐዊ ነው ብሎ ካመነ ስምምነቱን መሠረት አድርጎ ፍርድ ይሰጣል። ፍትሐዊ ካልሆነ ግን ድርድሩን ውድቅ አድርጎ መደበኛው የፍርድ ሂደት እንዲቀጥል ያዛል።

✏️ 2. የዋስትና መብት አፈጻጸም ሂደት
ዋስትና ተከሳሹ ከእስር ወጥቶ ጉዳዩን በውጭ ሆኖ እንዲከታተል የሚፈቀድበት ሥርዓት ነው፦
💥 * ሀ. ማመልከቻ ማቅረብ፦ ተጠርጣሪው ፖሊስ ጣቢያ ወይም ፍርድ ቤት ቀርቦ የዋስትና ጥያቄውን በቃል ወይም በጽሑፍ ያቀርባል።
💥 * ለ. የዐቃቤ ሕግ መቃወሚያ፦ ዐቃቤ ሕግ "ዋስትና ሊፈቀድ አይገባም" የሚል ከሆነ ምክንያቱን (ለምሳሌ፦ ምስክር ያባብላል፣ ከአገር ይወጣል) ለፍርድ ቤቱ ማስረዳት አለበት።
💥 * ሐ. የዋስትና መጠን መወሰን፦ ፍርድ ቤቱ ዋስትና ሲፈቅድ እንደ ወንጀሉ ክብደት የገንዘብ መጠን ይወስናል። ገንዘብ የሌለው ሰው ከሆነ "የሰው ዋስ" (ታማኝ ግለሰብ) እንዲያቀርብ ሊታዘዝ ይችላል።
💥 * መ. ግዴታዎችን ማስፈረም፦ ተከሳሹ እና ዋሶቹ "በቀጠሮ ቀን ካልቀረበ ይህን ያህል ብር ለመንግሥት እንከፍላለን" የሚል ውል ይፈርማሉ።
💥 * ሠ. መለቀቅ፦ ፎርማሊቲው እንደተጠናቀቀ ፍርድ ቤቱ ለቤት ማረሚያ ወይም ለፖሊስ ጣቢያ የመልቀቂያ ትዕዛዝ (Release Order) ይጽፋል።

➡ ልዩ ነጥብ፦ የተጎጂው ድርሻ
በአዲሱ ሕግ፣ በክስ ድርድር ወቅት ዐቃቤ ሕግ የወንጀል ተጎጂውን ማነጋገር ወይም ጥቅሙ እንዳይጎዳ የማድረግ ግዴታ አለበት። ለምሳሌ ተከሳሹ ቅጣቱ እንዲቀልለት ሲደራደር፣ ለተጎጂው ተገቢውን ካሳ እንዲከፍል እንደ ቅድመ ሁኔታ ሊቀመጥ ይችላል።

በ:- Tsegay Demeke

02/04/2026

የወንጀል ሕግ ሥነ-ስርአት እና የማስረጃ ሕግ ረቂቅ አዋጅ ፀደቀ
----------------------
የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በ13ኛ መደበኛ ስብሰባው፤ የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ የወንጀል ሕግ ሥነ-ስርአት እና የማስረጃ ሕግ ረቂቅ አዋጅን አፅድቋል፡፡

በህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የሕግና ፍትህ ጉዳዮች ቋሚ ኮሚቴ ሰብሳቢ የተከበሩ ወ/ሮ እፀገነት መንግስቱ ሪፖርት እና የውሳኔ ሀሳብ አቅርበዋል፡፡

ረቂቅ ሕጉ በወንጀል ፍትህ አስተዳደር ሥርዓት የወንጀል ፍርድ ሂደት የተጠርጣሪን እና የተከሳሽን እንዲሁም በወንጀል ምክንያት የተጎዱ ሰዎችን ሰብአዊ መብቶች ለማክበርና ለማስከበር የሕግ የበላይነት በማስፈን የአሰራር ስርዓትን ለመዘርጋት የሚያስችል መሆኑን ሰብሳቢዋ ገልጸዋል፡፡

የተቀላጠፈ የፍትህ ሥርዓት እንዲኖር ለማስቻል እና ልዩ የወንጀል ምርመራ ዘዴን እንዲሁም ለተጎጂዎች ካሣ የሚከፈልበትን አግባብ ያካተተ ዓለም አቀፍ መርህን የተከተለ ረቂቅ ሕግ እንደሆነ የተከበሩ ወ/ሮ እፀገነት መንግስቱ አያይዘው አስረድተዋል፡፡

ረቂቅ ሕጉ ከኢትዮጵያ ሕገ-መንግሥት እና ኢትዮጵያ ከተቀበለቻቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች፣ መርሆች እና እሴቶች እንዲሁም ከወንጀል ህጉ ጋር የተጣጣመና ዘመናዊ በመሆኑ ጠቀሚ እንደሆነ ሰብሳቢዋ ጠቁመዋል፡፡

ረቂቅ ህጉ በህገ መንግስቱ፣ በወንጀል ሕጉ፣ ዓለም አቀፍ ህጎች እና በሌሎች አግባብነት ባላቸው ህጎች የተረጋገጡ ልዩ ትኩረት ለሚያሻቸው ለሴቶች፣ ህፃናት እና አካል ጉዳተኞች የተሰጣቸውን መብቶች ለማረጋገጥ የሚያስችል እንደሆነም የተከበሩ ወ/ሮ እፀገነት መንግስቱ ገልጸዋል፡፡

የምክር ቤት አባላት በበኩላቸው ረቂቅ አዋጁ ረጅም ጊዜ የቆየና የዘገየ ቢሆንም በህዝቡ ዘንድ የቅሬታ ምንጭ የነበሩ ችግሮችን ለመፍታት ወቅቱን የሚመጥን አዋጅ በመሆኑ የህዝብን የፍትህ ሥርዓቱን ለማስፈን እንደሚያግዝ ገልጸዋል፡፡

የዜጎችን ሰብአዊ እና ዲሞክራሲአዊ መብቶችን ለማስከበር እና የፍትህ ሥርዓቱን በማዘመን ወቅቱን ያዋጅ አግልግሎት ለመስጠት ረቂቅ አዋጁ ሚናው የጎላ መሆኑን የምክር ቤት አባላት አመላክተዋል፡፡፡

በሌላ በኩል የምክር ቤት አባላት በበኩላቸው፤ ረቂቅ አዋጁ በአተገባበር ሂደት ላይ ሊያጋጥሙ የሚችሉ ችግሮችን ታሳቢ በማድረግ ከፍትህ አካላት ጋር መወያየት እንደሚያስፈልግ አስገንዝበዋል፡፡

ከምርመራ ሂደት እና ከዲጂታል አሰራሮች ጋር በተያያዘ ዜጎችን ህገ መንግስታዊ መብትን በጠበቀ መልኩ መሆን እንዳለበት የምክር ቤት አባላቱ አስገንዝበው፤ በማረሚያ ቤት ቆይተው ፍርድ ቤት ነፃ የሚላቸው ዜጎች የካሳ ክፍያ ሥርዓትን ለመዘርጋት በግልጽ በረቂቅ አዋጁ ማስቀመጥ እንደሚገባ አሳስበዋል፡፡

ምክር ቤቱ፤ የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ የወንጀል ሕግ ሥነ-ስርአት እና የማስረጃ ሕግ ረቂቅ አዋጅ ፤ አዋጅ ቁጥር 1410/2018 አድረጎ በሁለት ተቃውሞ፤ በአብላጫ ድምጽ አጽድቋል፡፡

(መኩሪያ ፈንታ - ሕ/ተ/ም/ቤት)

21/03/2026