Ogeessa Seeraa Abraham W.Birruu

10/03/2022

RAGAA SOBAA FI HAALA ITTIIN TO’ATAMU
••••
Rakkoowwan yeroo ammaa sirna haqaa keenya (keessumattuu kenniinsa tajaajila abbaa seerummaa Manneen Murtii Oromiyaa) qoraa jiran keessaa tokko ragaa sobaati.

Ragaan sobaa jecha ragaa namaa dhugaa hin ta’in (testimony that is untrue), sanada sobaa ykn sanada fakkeeffamee qophaa'u (forgery), yaada ogummaa sirrii hin taane, ragaa qabatamaa fi dhugaa hin taane ta'ee falmmii seeraa irratti mirga hin mallee of gonfachiisuuf ykn nama biraa gonfachiisuuf ykn itti gaafatamummaa jalaa of baasuuf ykn kan biraa baasuuf kan dhiyaatuu dha.

Madda isaatiin wal qabatees, ragaan sobaa namoota dhuunfaa, qaamoolee mootummaa fi/ykn dhaabbilee dhuunfaa garaagaraa biraa ta'uu ni danda'a.

Ragaan sobaa dhimmoota armaan gadii ka’uumsa godhatee dhiyaachuu akka danda’u qabatamaatti mul’achaa jira:

•Wal gargaaruuf ykn wal miidhuuf;
•Bu'aa maallaqatti shalagamu ykn kan biraa argachuuf;
•Dhiibbaa ala irraa dhufu (external influence);
•Dhimma ofi ykn nama biroo cimsuuf yaaduu (hubannoo seeraa dhabuun irraa);
•Ilaalcha ol’aantummaa argisiisuu ykn ittiin sodaachiisuuf, fi kkf.

Ragaan sobaa miidhaa heddu qaqqabsiisuu kan danda’u yoo ta’u kanneen itti aananii tarraa’an isaan ijoo dha.

1. Haqa Dabsuu: Namni badii hin qabne yakkamaa akka ta’u ykn kan yakka raawwate itti gaafatamummaa yakkaa jalaa akka bahu, kan dhugaa hin qabne dhugaa akka argatu ykn kan dhugaa qabu haqni isaa akka jalaa jallatu taasisuu;

2. Amanamummaa Dhabsisuu: Qaamoleen murti kennan kan akka Manneen Murtii guduunfaan ragaa sobaa irra dhaabbachuun irra gahan ykn murtiin kennan naanna’ee naanna’ee qulqulluu waan hin taaneef uummata biratti amanamummaa akka hin qabaanne isaan taasisa.

3. Walitti hidhamiinsaa fi hariiroo gaarii hawaasa gidduu jiru laaffisuu;
4. Yakka babal’isuu;
5. Duudhaa hawaasni qabu xureessuu fi kkf dha.

Ragaa sobaa akkamitti to’achuun danda’ama?
•Hawaasni sobaan ragaa baatota irratti tarkaanfiilee adda addaa karaa afooshaalee fi duudhaa qabuun akka fudhatu kutaalee hawaasaa dhagahama qaban kan akka Abbootii Gadaa, jaarsota biyyaa fi abbootii amantaa fayyadamuun irratti hojjachuu;

•Miidhaa ragaan sobaa haqaa fi sirna haqaa irratti hordofsiisu irratti hubannoo hawaasaa cimsuuf miidiyaalee fi maloota biroo fayyadamuun ciminaan irratti hojjachuu;

•Sobaan ragaa baatota ykn qaamolee mootummaa fi kanneen biroo ragaa sobaa barreeffamaan kennan irratti akkaataa seera yakkaa biyyattii keessatti tumamee jiruun itti gaafatamummaa yakkaa hordofsiisuu fi

•Manneen Murtii sadarkaan jiran jecha ragaa fuudhuun duratti sirna kakuu akkaataa qajeelfama sirna dhaddachaatiin raawwachiisuu fi kkf ragaa sobaa to’achuuf hojiiwwan hojjatamuu qabanii dha.

05/03/2022

Hubannoodhaaf

ያለመናገር መብት

መግቢያ
በወንጀል ፍትህ አስተዳደር ስርአት ውስጥ የተያዙ ወይም የተከሰሱ ሰዎች ያለመናገር መብት (the right to remain silent) አላቸው፡፡ ይህ መብት የተጠረጠሩበትን ወይም የተከሰሱበትን ወንጀል እንዲያምኑ ያለመገደድ ወይም ቃል እንዲሰጡ በሚጠየቁበት ወቅት ቃላቸውን ላለመስጠት መብት ያላቸው መሆኑን የሚመለከት ነው፡፡ ለዚህም ሲባል ተጠርጣሪዎች በሚያዙበት ወቅት የሚናገሩት ነገር የእምነት ቃል ሆኖ በፍርድ ሂደት በማስረጃነት ሊቀርብባቸው ስለሚችል ላለመናገር መብት ያላቸው መሆኑን የሚጠብቅ ነው፡፡ ይህ መብት የሚመነጨው መሰረታዊ ከሆነ የወንጀል ህግ እና የሰብአዊ መብት መርሆች ከሆኑት እራስ ላይ ያለመመስከር ወይም ያለመወንጀል መርህን (protection against self-incrimination) እና በፍርድ እስኪረጋገጥ ድረስ ነፃ ሆኖ የመገመት (presumption of innocence until proven guilty) መሰረት አድርጎ ነው፡፡

መብቱን የማክበርና የማስከበር ግዴታ
ይህ ያለመናገር መብት ለማን የተገባ ወይም የእነማን መብት ነው የሚለውን ስንመለከት ማናቸውም በፖሊስ ተጠርጥሮ የሚያዝ፣ የተያዘ፣ የሚከሰስ ወይም የተከሰሱ ሰዎችን የሚመለከት ነው፡፡ ይህን መብት ለማስከበር ግዴታ ያለባቸው ደግሞ ማናቸውም የወንጀል ምርመራ እንዲሁም የመያዝ ተግባር የሚፈፅሙ ፖሊሶችና ውሳኔ የሚሰጡ ዓቃቤ ህጎችንም እንዲሁም በፍርድ ሂደት የሚሳተፉ ዳኞችንም ይጨምራል፡፡ እነዚህ አካላት የምርመራ፣ ውሳኔ አሰጣጥና ፍርድ ሂደት መብቱን ማክበርና የማስከበር ሀላፊነት አለባቸው፡፡

መብቱ መከበር ያለበት ጊዜና ሂደት
ይህ መብት መቼ የሚፈፀም ወይም መከበር ያለበት እንደሆነ ስንመለከት በመያዝ፣ በምርመራ፣ በውሳኔ አሰጣጥና በፍርድ ሂደት በአጠቃላይ በማናቸውም የወንጀል ፍትህ አስተደደር ሂደት ሊከበር የሚገባ መብት ነው፡፡ በዋናነት ተጠርጣሪዎች በሚያዙበት ጊዜ ፖሊሶች መብቱን ማክበርና ግዴታቸውንም መወጣት ይጠበቅባቸው፡፡ ከዚህ በመቀጠል ባሉ የወንጀል ፍትህ ሂደቶችም ውስጥ ማለትም የወንጀል ምርመራ፣ የውሳኔ አሰጣጥና የፍርድ ሂደት ወቅት ሊከበርና ሊጠበቅ ይገባል፡፡

የመብቱ ይዘት
ያለመናገር መብት ተጠርጣሪዎች በሚያዙበት ጊዜ ለሚይዛቸው አካል ላለመናገር፣ ቃል እንዲሰጡ በሚጠየቁበት ወቅት ላለመናገር እንዲሁም በፍርድ ሂደት እንዲመሰክሩ ያለመገደድ ናቸው፡፡ ይህ መብት በህገ መንግስታችን አንቀፅ 19(3) እንደተደነገገው የሚያዙ ሰዎች በሚያዙበት ወቅት ወዲያውኑ በሚገባቸው ቋንቋ ያለመናገር መብት እንዳላቸውና የሚሰጡት ማንኛውም ቃል ፍርድ ቤት በማስረጃነት ሊቀርብባቸው እንደሚችል መረዳት በሚችሉት ቋንቋ እንደተያዙ ወዲያውኑ ማስገንዘቢያ እንዲሰጣቸው መብት አላቸው፡፡ በተጨማሪም በአንቀፅ 19(5) መሰረት የተያዙ ሰዎች በራሳቸው ላይ በማስረጃነት ሊቀርብ የሚችል የእምነት ቃል እንዲሰጡ ወይም ማናቸውም ማስረጃ እንዲያምኑ ሊገደዱ እንደማይገባ እና በማስገደድ የተገኘ ማስረጃ ተቀባይነት እንደሌለው ይደነግጋል፡፡ በአንቀፅ 20(3) በፍርድ ሂደት ባሉበት ጊዜ በተከሰሱበት ወንጀል እንደ ጥፋተኛ ያለመቆጠር፣ በምስክርነት እንዲቀርቡ ያለመገደድ መብት አላቸው፡፡ ይህን መብት ተፈፃሚ ለማድረግ በወንጀል ስነ ስርአት ህግ አንቀፅ 27(2) መሰረት መርማሪው ፖሊስ የተጠረጠረውን ሰው ቃሉን ለመስጠት ነፃ እንደሆነ እና ፈቅዶ የሚሰጠው ማናቸውም ቃል በማስረጃነት የሚቀርብ መሆን አስቀድሞ መንገር እንደሚገባ ይደነግጋል፡፡

በተጨማሪም የምርመራ ስራ በሚከናወንበት ወቅት የምርመራ ቃል መቀበያ ፎርሞች ይህው ማስገንዘቢያ ተገልጾ እንዲታተሙ የሚደረግ ሲሆን ህጉ በሚያዘውና በፎርሞቹ ላይ በተቀመጠው መንገድ መብቱን ተግባራዊ ማድረግ እና ይህን ተግባራዊ ከማድረግና መብቱ ሳይነገር ወደ ጥያቄ ከመግባት አንፃር ያለውን ክፍተት ማስተካከል ይጠበቃል፡፡

ይህ መብት በተመሳሳይ መልኩ ሀገራችን በተቀበለቻቸው አለም አቀፍ የሰብአዊ መብቶች ስምምነቶች በግልፅ እና በትርጉም የተካተተ ነው፡፡ በአለም አቀፍ የሰብአዊ መብቶች መግለጫ አንቀፅ 10 በፍትሀዊ የፍርድ ሂደት መብት (fair trial) ትርጓሜ እና አንቀፅ 11 ነፃ ሆኖ የመገመት መብት እውቅና የተሰጠው ነው፡፡ በአለም አቀፍ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ስምምነት አንቀፅ 14/3/g/ መሰረት በራስ ላይ ለመመስከር ከመገደድ መጠበቅ እና በአንቀፅ 14/2/ ነፃ ሆኖ የመገመት መብት ተካቶ ይገኛል፡፡ በተመሳሳይ በሌሎች ሀገራትም ይህ መብት እውቅና የተሰጠውና ተግባራዊ የሚደረግ ስርአት እና የአሰራር ደረጃ (standard) ነው፡፡ ሆኖም ይህ ያለመናገር መብት ለህግ አስከባሪ አካላት ማንነትን እና አድራሻን ከማሳወቅ ግዴታ የሚጠብቅ ሳይሆን ከተጠረጠሩበት ወንጀል ጋር በተያያዘ ያለመናገር መብትን የሚመለከት ነው፡፡

በዚህም መሰረት መብቱን ተፈፃሚ ለማድረግ አንድ ተጠርጣሪ በሚያዝበት ወቅት በተመሳሳይ ፆታ ሆኖ ማንነትን ወይም ህግ አስከባሪ አካል መሆንን ማሳወቅ፣ የሚያዘው በፍርድ ቤት ትእዛዝ መሰረት ከሆነ ይህንኑ ማሳየት ወይም እንደ እጅ ከፍንጅ ባለ ሁኔታ የሚያዝ ከሆነም የመያዙን ህጋዊነት ማረጋገጥ፣ ቀጥሎም በቁጥጥር ስር የዋለ መሆኑን መንገር፣ የሚያዝበትን ምክንያት ወይም የተጠረጠረበትን ወንጀል መንገር፣ ያለመናገር መብት እንዳለው እና የሚናገር ነገር በፍርድ ቤት በማስረጃነት ሊቀርብ የሚችል መሆኑን ማስገንዘብ፣ በጠበቃ የመወከል መብት እንዳለውም መግለፅና ተግባራዊ ማድረግ ያስፈልጋል፡፡ እነዚህንም በሚገባው ቋንቋ መንገር ያስፈልጋል፡፡

በአጠቃላይ የዜጎችን መብቶች ተፈፃሚ ለማድረግና አለማአቀፍ የወንጀል ምርመራ አሰራር ደንቦችን ተግባራዊ ለማድረግ የህግ አስከባሪ አካላት የተጠርጣሪዎችና የተከሰሱ ሰዎችን መብቶች ማወቅና ተግባራዊ ማድረግ ያስፈልጋል፡፡ ከዚህ አንፃር በህገ መንግስታችን እና በሌሎች ህጎች እውቅና የተሰጠውን የሚያዙና ቃል የሚሰጡ ሰዎችን ያለመናገር መብት እንዳላቸው እና የሚሰጡት ቃል በፍርድ ቤት በማስረጃነት ሊቀርብ እንደሚችል በሚያዙበት ጊዜና ቃል እንዲሰጡ በሚጠየቁበት ጊዜ አስቀድሞ ማስገንዘብ ያስፈልጋል፡፡ ዜጎችም ይህን መብታቸውን አውቀውና ተገንዝበው ይጠቅመናል በሚሉት መንገድ መጠቀም ይገባል፡፡

13/12/2018

Himatamtoonni Fira dhiigaa ta'uu osoo beekanuu qunnamtii saalaa raawwatan adabamanii jiru
Himatamtoonni 1ffaa Shibbiruu Adulaa 2ffaa Suyyee Waaree jedhaman jiraattota Godina Gujii Aanaa Booree Ganda Annoo Waatee ti. Ganda tokko keessa jiraatu, akaakayyuun Himatamtoota kana lamaanii waliif Obboleewwan garaa/tiruudha. Himatamtoonni kun gaafa guyyaa 05/01/2011 galgala sa'aatii 2:00 tti wal qabatanii gara Aanaa Oddoo shakkisoo ganda Reejji waleenaa jedhamu deemuun mana kireeffatanii Obbolummaa(durbii) ta'uu isaanii dagachuudhaan ji'a sadiif qunnamtii saalaa raawwachaa otoo jiranuu Eeruun poolisiidhaaf dhiyaate gareen qorannaa abbaa alangaa fi qorataa poolisii erga qulqulleesse booda, shakkamtoota bakka dhokatanii jiranii akka dhiyaatan taasisuun tumaa seera yakkaa bara 1996 bahe kwt 654 cabsanii jiru jechuun Abbaan Alangaa himannaa isaa Mana Murtii Aanaa Booreetti hundeesse, Manni Murtiis ragaa abbaa alangaa fi ragaa himatamtoota kanaa erga madaaleen booda keewwata seera itti himataman kana darbanii argamuu isaanii mirkaneeffatee booda, dhaddacha gaafa guyyaa 02/04/2011 ooleen lakk. Galmee 12221 ta'e irratti tokkoon tokkoon isaanii hidhaa waggaa 1(tokkoo)tiin akka adabaman murteesse jira.
Ergaa gabaabaa Abbaa Alangaa:-
saal qunnamtiin firoottan gidduutti raawwatamu Aad-malee dha.

13/12/2018

Himatamaan bu'aa bosonaa geejjibsiisaa otoo jiruu qabame adabamee jira
Himatamaan Agenyew Agazee jedhamu gaafa guyyaa 25/03/2011 ganama barii naannoo sa'aatii 1:00 yoo ta'u Aanaa Annaa Sorraa Irraa gara Hawaasaa kasala kuntaala 30(soddoma) konkolaataa ISUZU Obama jedhamuun fe'ee eeyyama abbaa taayitaa malee fe'ee osoo deemuu magaala booree hospitaala jalqabaa booree biratti qabamee qorataan poolisii fi Abbaan alangaa qorannoo taasisaniin booda, Abbaan Alangaa himannaa labsii bosona naannoo oromiyaa lak.72/1995 baheen keww.13(1,4) fi 15(4) jalatti himannaa saaquudhaan Manni Murtiis himannaa Abbaa Alangaa fi Ragaa dhiyaate madaaluudhaan himatamaan tumaa seeraa Abbaan Alangaa ittiin himate cabsuu isaa mirkaneeffachuudhaan dhaddacha gaafa guyyaa 26/03/2011 ooleen lakk.galmee 12195 ta'erratti adabbii hidhaa cimaa waggaa 5(shani) tiin adabee jira.
Ergaa gabaabaa Abbaa Alangaa
namoota bosona naannoo keenyaa mancaasuudhaan oromiyaa lalistuu gara gammoojjiitti jijjiiruuf yaalan waliin taanee ittisuun dhaloota dhufuuf oromiyaa lalistuu magariisummaa ishee eeggatte haa dhaalchisnu

30/11/2018

Manni hojii Abbaa Alangaa Aanaa Booree karooraa Haaraa mana hojii kanaaf kenname irratti hundaa'uudhaan galma gahiinsa karoora kurmaanota itti Aananii irratti seektaroota mootummaa mana hojii keenya waliin hojjatan waajjira dhimma dubartootaa fi daa'immanii, waajjira poolisii, fi ejensii galmeessa ragaalee bu'uura hawaasummaa waliin marii taasisee jira

30/11/2018

Manni Murtii Aanaa Booree Himatamtoota yakka gudeeddi raawwatan adabeera!
Gaafa guyyaa 18/01/2011 miidhamtuu dhuunfaa daa'ima umuriin ishee waggaa 13 taate biyyi naagadha jettee Godina Gujii Aanaa Booree Ganda kaarraa Qaphannoo bakka addaa ulaagaalee jedhamutti nagaadhaan karaa deemaa jirtuu himatamaan Gannaalee Uturaa jedhamu kophaa ta'uu ishee mirkaneeffatee baddaa/bosona/ keessatti harkisuudhaan akka isheen hin iyyine ukkaamsee gudeeddi irratti raawwachuudhaan yoo miliquudhaaf jedhu hirmaannaa uummataatiin qabamee to'annaa seeraa jala oolee gareen qorannaa poolisii fi abbaa alangaa dhimmicha qorachuudhaan ragaa erga qulqulleessen booda abbaan alangaa seera yakkaa bara 1996 bahe keewwata 620(2)(a) jalatti himannaa saaquudhaan ragaa namaa fi sanadaa yakka kana agarsiisuu danda'an hundayyuu mana murtiidhaaf dhiyeessun himannaa dhiyaate kan raggaasise yoo ta'u himatamaan yakka irratti dhiyaate ofirraa ittisuu hindandeenye waan ta'eef keewwata seeraa jalatti himatame jalatti akkaataa s/d/f/yakkaa lakk. 149(1) tiin erga balleessa jedheenii booda dhaddacha gaafa guyyaa 18/03/2011 ooleen lakk.galmee 12108 ta'erratti adabbii hidhaa cimaa waggaa 7(torba) fi ji'a 8(saddeetii) tiin adabee jira. Haaluma wal fakkaatuun manuma murtii kanatti lakk.galmee 12097 ta'erratti himatamaan Ermiyaas Dukkallee jedhamu yakka gudeeddi gaafa guyyaa 05/11/2011 godina gujii aanaa booree ganda sukkee laaftoo bakka addaa sheeqqee ykn gennet jedhamee beekkemutti raawwateen dhaddacha gaafa guyyaa 18/03/2011 ooleen keewwata seera yakkaa 620(1) jalatti balleessa erga jedheenii booda adabbii hidhaa cimaa waggaa 5(shanii) fi ji'a 6(jahaatiin) adabee jira
ergaa gabaabaa uummanni keenya ammas olaantummaa heeraa fi seeraa kabajuu fi kabachiisuu keessatti gahee ol'aanaa waan qabdaniif mirga bilisaan socho'uu heerri keenya dubartootaaf kenne kabajuudhaan haala addaatiin daa'immaniifi dubartoota keenya yakka irraa haa ittisnu!

12/10/2018

Waajjirri Haqaa labsii 214/2011 tii moggaasa maqaa isaarra kaasee jijiirraan irrtti taasifamee jira waajjira hojii Abbaa Alangaa Godina Gujiis Guyyaa har'aa Karoora bara 2011 fi gabaasa kurmaana 1ffaa bara kanaa irraatti sadarkaa Godinaatti marii taasisuun jalqabamee jira
marii kana irrattis seektaroonni mootummaa qooda fudhattoota ta'an fi itti waamamni isaani waajjira kanaaf ta'an irratti hirmaachaa jiru marii kana irraa bara hojii kanatti tajaajila haqaa si'ataa dhaqqabamaa fi itti quufinsa uummata mirkaneessuuf waliin hojjachuuf yaada tokkoon hojii kana hojjachuuf qaamni hirmaate hundi gahee isaa bifa qindaa'een bahachuuf waliigalama jedhamee eeggama!
bal'ina labsiichaa yeroo itti aanu isin biraan geenya!

29/09/2018

Baga Ayyaana Irreechaatiin nu gahe

01/09/2018

Himatamaan Yakka Ijoollee Gaa'ela hin geenye waliin Fuudhaa fi Heeruma akkasumas Walqunnamtii Saala raawwate adabame.
=========================
Himatamaan himnnaa lama Abbaa Alangaa irratti dhiheesseen, gaafa guyyaa 27/10/2010, guyyaa keessaa saa'aatii 10:00 Aanaa Booree Magaalaa Booree Ganda 01tti miidhamtuu dhuunfaa umriin ishee waggaa kudha Afur(14) taate waliin gaa'ela raawwatee fi achiis yeroo gaa'ela kanatti walqunnamtii saalaa raawwte, seera yakkaa keewwata 648(a) fi keewwata 626(1) bira darbeera jedhuun kan himatame yoo ta'u, Abbaan Alangaas himannicha naaf mirkaneessan kan jedhu ragaa namaa fi ragaa barruu galmeen walqabsiisuun Mana Murtiif Aanaa Booreetiif dhiheessee jira.

Himatamaanis kanumarra dhaddacharratti dhihaatee eenyummaan isaa erga mirkan'ee yakka ittiin himatame lamaann hambifannoo malee guutumaan guututti amaneera.
Mannii Murtiis jecha amantaa himatamaa fi yaada Abbaa Alangaa erga ilaaleen booda himatamaa irratti murtii balleesummaa Kennuun himatamaa ni barsiisa fakkattonni akka isaas irra baratu kan jedhu dhaddacha gaafa guyyaa 21/12/2010 ooleen hidhaa cimaa Waggaa Sadii(3) adabeera.

Kanaaf, Waliin taanee Barmaatilee Miidhaa Geessisan(BMG) haa dhabamsiifnu.

Horaa Bulaa!