24/08/2026
Անկախ նրանից, թե ինչ կարծիք ունեմ խորհրդարան անցած քաղաքական, կառավարություն ձևավորող ուժերի մասին, ցավով եմ արձանագրում վերջին օրերին բանակում տեղի ունեցող դեպքերին, որոնք չեն կարող դիտվել պատահականություն և օբյեկտիվ իրավական գնահատական չտալու դեպքում լինելու են շարունակական։ Ինքս ժամանակին ծառայել եմ խորհրդային այսպես կոչված «ամենաէլիտար» զորամիավորումում, որտեղ սովորեցնում էին մարդ սպանելու «արվեստը», որտեղ մահանալու, հաշմվելու հավանականությունն ավելի բարձր էր, սակայն այնպիսի բարոյահոգեբանական մթնոլորտ էր, այնպիսի դրված խաղի կանոններ, որ անհնարինը դառնում էր հնարավոր ու առանց զոհերի և ամենակարևորը, այդ բանակային դաստիարակությունը՝ չհանձնվելու, չդավաճանելու, ուղեկցեց և ուղեկցում է ողջ գիտակցական կյանքում։ Ստորև ներկայացվող պարտադիր կանոնները պետք է ներմուծել Հայկական բանակ։
1. ԲԱՆԱԿԻՑ ԶԻՆՎՈՐԸ ՊԵՏՔ Է ՏՈՒՆ ՎԵՐԱԴԱՌՆԱ ՈՂՋ
Խաղաղ պայմաններում զինվորի մահը դժբախտ պատահար չէ, վիճակագրություն չէ և հերթական քրեական գործի համար չէ։
Դա պետության համար արտակարգ ազդանշան է։
Պետությունը քաղաքացուն զորակոչում է բանակ, սահմանափակում նրա ազատությունը, որոշում նրա օրվա ռեժիմը, բնակության վայրը, ծառայության պայմանները և պարտադրում ենթարկվել հրամանին։
Այդ պահից պետությունը նրա կյանքի անվտանգության համար ստանձնում է բարձրագույն պատասխանատվություն։
Եվ երբ մայրը պետությանը ողջ որդի է հանձնում, իսկ պետությունը նրան վերադարձնում է դագաղով, միայն «քննություն է ընթանում» արտահայտությունն այլևս պատասխան չէ։
Պետությունը պարտավոր է բացատրել՝ ինչո՞ւ չկարողացավ պաշտպանել իր զինվորին։
Պետության նպատակը մահերից հետո մեղավոր փնտրելը չէ միայն։
Պետության նպատակը համակարգ կառուցելն է, որտեղ զինվոր սպանելը, նրան ինքնասպանության հասցնելը, նվաստացնելը, ծեծելը կամ ահաբեկելը գործնականում անհնար կլինի, իսկ փորձը՝ անխուսափելիորեն կբերի խստագույն պատասխանատվության։
2. ՄԵԿ ԶԻՆՎՈՐԻ ՄԱՀԸ՝ ԱՄԲՈՂՋ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԱՀԱԶԱՆԳ
Խաղաղ պայմաններում յուրաքանչյուր զինծառայողի մահ պետք է ինքնաբերաբար գործարկի արտակարգ իրավական արձագանք։
Չպետք է լինի նախապես ընտրված վարկած։
Չպետք է լինի՝ «ինքնասպան է եղել, գործը պարզ է»։
Չպետք է լինի՝ «զինվորների միջև միջադեպ էր»։
Ինքնասպանությունը եզրակացություն է, ոչ թե քննության մեկնարկային վարկած։
Պարտադիր պետք է ստուգվեն սպանության, ինքնասպանության հասցնելու, բռնության, շորթման, նվաստացման, սպառնալիքի, պաշտոնեական անգործության և դեպքը թաքցնելու բոլոր ողջամիտ վարկածները։
Դեպքի առաջին իսկ ժամից պետք է պահպանվեն տեսագրությունները, հեռախոսային և այլ նշանակություն ունեցող տվյալները, մեկուսացվեն հնարավոր ապացույցները և ապահովվի վկաների անվտանգությունը։
Մահացած զինվորը խոսել այլևս չի կարող։ Պետության պարտականությունն է ապացույցներին ստիպել խոսել զինվորի փոխարեն։
3. ԲԱՆԱԿՈՒՄ «ՉԳՐՎԱԾ ՕՐԵՆՔ» ՉՊԵՏՔ Է ԼԻՆԻ
Բանակում պետք է գործի ընդամենը մեկ օրենք՝ զինվորական կանոնագիրք։
«Տղայական հարաբերություն», «դեդովշչինա», «բանակային կարգ», «մեր մեջ կլուծենք» հասկացությունները պետք է արմատախիլ արվեն։
Զինվորին ապտակելը «դաստիարակություն» չէ։
Նվաստացնելը «կարգապահություն» չէ։
Գումար պահանջելը «բանակային ավանդույթ» չէ։
Լռեցնելը «զորամասի պատիվը պահել» չէ։
Դրանք կարող են լինել հանցավոր արարքներ, և պետությունը պարտավոր է դրանց այդպիսի գնահատական տալ, երբ առկա են օրենքով նախատեսված հատկանիշները։
4. ՀՐԱՄԱՆԱՏԱՐԸ ՉԻ ԿԱՐՈՂ ԱՍԵԼ՝ «ՉԳԻՏԵԻ»
Յուրաքանչյուր զորամասում պետք է գործի հրամանատարական պատասխանատվության հստակ շղթա։
Եթե զինվորը ամիսներով ենթարկվել է բռնության, նվաստացման կամ շորթման, իսկ հետո մահացել է, քննությունը չի կարող ավարտվել միայն անմիջական կատարողի հայտնաբերմամբ։
Պետք է պարզել նաև՝
ո՞վ գիտեր, ո՞վ պարտավոր էր իմանալ, ո՞վ կարող էր կանխել, ո՞վ լռեց և ո՞վ փորձեց թաքցնել։
Ուսադիրը պատասխանատվությունից ազատող վահան չէ։
Որքան բարձր է պաշտոնը, այնքան բարձր պետք է լինի պատասխանատվության չափը։
5. ԶԻՆՎՈՐԸ ՊԵՏՔ Է ԿԱՐՈՂԱՆԱ ԱՀԱԶԱՆԳԵԼ՝ ԱՌԱՆՑ ՎԱԽԵՆԱԼՈՒ
Պետք է ստեղծվի հրամանատարական համակարգից անկախ շուրջօրյա պաշտպանված կապ։
Մեկ զանգ։
Մեկ հաղորդագրություն։
Մեկ ահազանգ։
Եվ պետական անկախ մեխանիզմը պարտավոր է գործել։
Ահազանգող զինվորի ինքնությունը ապօրինի բացահայտելը կամ նրա նկատմամբ վրեժխնդիր լինելը պետք է հանգեցնի խիստ պատասխանատվության։
Բանակում օգնություն խնդրելը թուլություն չէ։ Իսկ օգնության կանչը չլսելը կարող է հաջորդ օրը մարդկային կյանք արժենալ։
6. ԻՆՔՆԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԴԵՄ՝ ՈՉ ԹԵ ԹՂԹԱՅԻՆ, ԱՅԼ ԿԵՆԴԱՆԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳ
Յուրաքանչյուր ինքնասպանության հետևում պետությունը պարտավոր է փնտրել ոչ միայն «անձնական պատճառներ», այլև պատասխանել՝
արդյո՞ք նրան նվաստացրել են, արդյո՞ք ծեծել են, արդյո՞ք շանտաժի ենթարկել են, արդյո՞ք օգնություն է խնդրել, արդյո՞ք որևէ մեկը լսել է ու լռել։
Զինվորական հոգեբանը պետք է մասնագիտական առումով անկախ լինի հրամանատարից։
Բարձր ռիսկի յուրաքանչյուր զինծառայող պետք է անմիջապես դուրս բերվի վտանգավոր միջավայրից։
Հոգեբանի ստորագրությունը չի կարող դառնալ պետական ինքնապաշտպանության թուղթ։
Հոգեբանի գործը փաստաթուղթ լրացնելը չէ։ Նրա գործը կյանք փրկելն է։
7. ՄԱՀՎԱՆ ԴԵՊՔՈՒՄ՝ ԱՆԿԱԽ ՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆ
Որևէ համակարգ չպետք է փաստացի ինքն իրեն քննող և ինքն իրեն արդարացնող փակ կառույց դառնա։
Խաղաղ պայմաններում զինծառայողի յուրաքանչյուր կասկածելի մահ պետք է ենթարկվի արդյունավետ և հնարավորինս անկախ քննության։
Դեպքի վայրի խեղաթյուրումը, տեսագրության անհետացումը, ապացույցի ոչնչացումը կամ վկայի նկատմամբ ճնշումը պետք է ստանա առանձին իրավական գնահատական։
Զինվորի մահը թաքցնողը պետք է հասկանա՝ լռությունը պատասխանատվությունից փրկության ճանապարհ չէ։
8. «ԿԱՐՄԻՐ ԶՈՐԱՄԱՍԵՐԻ» ՍԿԶԲՈՒՆՔ
Եթե նույն զորամասում կրկնվում են մահերը, ինքնասպանության փորձերը, բռնությունը կամ ծանր նվաստացումները, պետությունն իրավունք չունի սպասելու հաջորդ զոհին։
Այդ զորամասը պետք է անմիջապես անցնի հատուկ վերահսկողական ռեժիմի։
Պետք է ստուգվի ոչ միայն կոնկրետ դեպքը, այլ ամբողջ հրամանատարական շղթան և զորամասի ներքին բարոյահոգեբանական միջավայրը։
Երկրորդ դագաղից հետո «պատահականություն» բառը պետք է դուրս գա պետական բառապաշարից։
9. ԶՈՀՎԱԾ ԶԻՆՎՈՐԻ ԾՆՈՂԸ ՉՊԵՏՔ Է ԴԱՌՆԱ ՔՆՆԻՉ
Անընդունելի է, երբ որդուն կորցրած մայրը կամ հայրը տարիներով ստիպված է ապացույց հավաքել, տեսագրություն որոնել, վկաներ գտնել և պետական մարմիններին համոզել, որ իր երեխայի մահը քննեն։
Դա ծնողի պարտականությունը չէ։ Դա պետության պարտականությունն է։
Ընտանիքը պետք է ունենա արդյունավետ մասնակցության, անհրաժեշտ տեղեկությունների հասանելիության և իրավական պաշտպանության իրական հնարավորություն։
Պետությունը պետք է կանգնի ծնողի կողքին՝ մինչև ճշմարտության ամբողջական բացահայտումը։
10. ԳԼԽԱՎՈՐ ՍԿԶԲՈՒՆՔԸ
Հայաստանի բանակում պետք է հաստատվի նոր պետական մտածողություն.
Զինվորը պետության սեփականությունը չէ։
Զինվորը պետության պաշտպանության տակ գտնվող մարդն է։
Նա ունի անուն։
Նա ունի մայր։
Նա ունի հայր։
Նրան սպասող ընտանիք կա։
Եվ նրա կյանքը որևէ պաշտոնատար անձի կարիերայից, որևէ զորամասի «բարի համբավից» ու որևէ գերատեսչության վիճակագրությունից ավելի բարձր արժեք է։
Մայրը որդուն հայրենիքին է վստահում ոչ թե նրան կորցնելու, այլ հայրենիքը պաշտպանելու համար։
Ուստի խաղաղ պայմաններում զինվորի յուրաքանչյուր մահվան դեպքում պետությունը պարտավոր է պատասխանել ոչ թե մեկ, այլ չորս հարցի.
Ո՞վ արեց։
Ո՞վ չկանխեց։
Ո՞վ գիտեր և լռեց։
Եվ ո՞վ է պատասխան տալու։
Այստեղ փոխզիջում չի կարող լինել։
Այստեղ պետք է գործի օրենքի դիկտատուրան՝ իր ամբողջ անխուսափելի ուժով։
Առանց տարբերակելու շարքայինին ու գեներալին։
Առանց փակ դռների։
Առանց «համակարգի պատիվը փրկելու» փորձերի։
Որովհետև պետության պատիվը մահը թաքցնելով չեն փրկում։
Պետության պատիվը փրկում են զինվորի կյանքը փրկելով։
Եվ պետական ծրագրի վերջնական չափորոշիչը պետք է լինի ոչ թե գեղեցիկ հաշվետվությունը, այլ մի պարզ տեսարան՝
մայրը բանակ է ճանապարհում իր որդուն,
և պետությունը նրան վերադարձնում է տուն՝
ՈՂՋ, ԱՌՈՂՋ ԵՎ ԱՐԺԱՆԱՊԱՏՎՈՐԵՆ ԾԱՌԱՅԱԾ։
Սա խնդրանք չէ պետությանը։
Սա պետության պարտականությունն է։
Փաստաբան՝ Լևոն Բաղդասարյան
