03/07/2026
TÒA PHÚC THẨM TAND TỐI CAO “TUÝT CÒI” VIỆC ÁP DỤNG TÌNH TIẾT “PHẠM TỘI 02 LẦN TRỞ LÊN”: KHÔNG PHẢI CỨ CỨNG NHẮC HAI LẦN LÀ TĂNG NẶNG
Một văn bản nghiệp vụ vừa được Tòa phúc thẩm TAND tối cao tại Hà Nội ban hành đang thu hút sự quan tâm của giới luật gia khi chính thức yêu cầu các Tòa án khu vực phía Bắc chấn chỉnh việc áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự “phạm tội 02 lần trở lên”.
Điều đáng nói là, theo Tòa phúc thẩm TAND tối cao, một số bản án thời gian qua đã áp dụng tình tiết tăng nặng này không đúng tinh thần hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao.
Không phải cứ phạm tội hai lần đều bị tăng nặng
Theo Công văn số 537/HN-TPTI ngày 04/5/2026, Tòa phúc thẩm TAND tối cao tại Hà Nội dẫn chiếu Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP và khẳng định:
Đối với những tội danh mà “phạm tội 02 lần trở lên” đã là dấu hiệu cấu thành hoặc tình tiết định khung hình phạt, thì không được tiếp tục sử dụng chính tình tiết đó để áp dụng điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự về tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.
Nói cách khác, một yếu tố không thể bị sử dụng hai lần để làm bất lợi cho bị cáo.
Ví dụ điển hình: Tội trộm cắp tài sản
Tòa phúc thẩm đưa ra ví dụ rất cụ thể.
Một người thực hiện 03 vụ trộm cắp, tổng giá trị tài sản chiếm đoạt đủ để bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo điểm d khoản 2 Điều 173 Bộ luật Hình sự với tình tiết định khung “phạm tội 02 lần trở lên”.
Trong trường hợp này, khi lượng hình, Tòa án không được tiếp tục áp dụng điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự để coi “phạm tội 02 lần trở lên” là tình tiết tăng nặng nữa.
Nếu vẫn áp dụng, bị cáo sẽ phải chịu hậu quả pháp lý hai lần từ cùng một tình tiết, trái với nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự.
Nguyên tắc “một tình tiết chỉ được tính một lần”
Đây là nguyên tắc rất quan trọng trong pháp luật hình sự.
Khoản 2 Điều 5 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP quy định rõ:
Những tình tiết đã được sử dụng để định tội hoặc định khung hình phạt thì không được sử dụng làm tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.
Quy định này nhằm bảo đảm việc quyết định hình phạt công bằng, khách quan và tránh tình trạng “tính hai lần” đối với cùng một hành vi hoặc cùng một yếu tố pháp lý.
Tòa phúc thẩm yêu cầu chấn chỉnh toàn hệ thống
Từ thực tiễn xét xử, Tòa phúc thẩm TAND tối cao tại Hà Nội nhận thấy vẫn còn một số bản án áp dụng chưa thống nhất nên đã đề nghị Chánh án các TAND tỉnh, thành phố khu vực phía Bắc quán triệt nội dung của Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP đến toàn thể Thẩm phán, Hội thẩm để bảo đảm áp dụng pháp luật thống nhất.
Góc nhìn pháp lý
Đây không chỉ là một văn bản hướng dẫn nghiệp vụ đơn thuần mà còn là lời nhắc mạnh mẽ về nguyên tắc không được cộng dồn bất lợi cho người bị buộc tội từ cùng một tình tiết pháp lý.
Trong thực tiễn bào chữa, không ít vụ án mà tình tiết đã được dùng để định khung nhưng vẫn tiếp tục được ghi nhận là tình tiết tăng nặng khi lượng hình. Nếu không được phát hiện và sửa chữa kịp thời, mức hình phạt có thể bị nghiêm khắc hơn so với quy định của pháp luật.
Việc Tòa phúc thẩm TAND tối cao ban hành công văn chấn chỉnh lần này được đánh giá là bước đi cần thiết nhằm bảo đảm nguyên tắc công bằng, đúng pháp luật và thống nhất trong hoạt động xét xử, đồng thời hạn chế những sai sót có thể dẫn đến kháng nghị, hủy hoặc sửa bản án trong giai đoạn giám đốc thẩm.