11/03/2026
Хэдүүлээ манай сургуулиудад “дээрэлхэлт байгаа” гэдэгт буюу асуудлаа хүлээн зөвшөөрөөд дараагийн алхмаа (шийдэл) бодоцгооё. Юун түрүүнд, сургуулийн дээрэлхэлт нь бүхэл бүтэн тогтолцооны илрэл гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Орчин үед улс орнууд сургуулийн дээрэлхэлттэй тэмцэхдээ ганцхан арга хэмжээнд найдахгүйгээр хэд хэдэн өөр аргыг хослуулан хэрэгжүүлэх болсон. 👇
1.Сахилгажуулах
Дээрэлхэгчийг бушуухан шийтгэж аваад конец фильма болох аргыг хэлнэ. Сахилгын шийтгэл оноох, хичээлээс түр түдгэлзүүлэх, ноцтой тохиолдолд сургуулиас хөөх гэх мэт. Асуудлыг хурдан таслан зогсоох боловч дангаараа төдийлөн үр дүнтэй биш. Дээрэлхэлт нуугдмал хэлбэрт шилжиж, сурагчид асуудлыг ил гаргахаас болгоомжлох болсон.
2. Сургуулийн орчныг бүхэлд нь өөрчлөх
Дээрэлхэлтээс сэргийлэх, таслан зогсоохын тулд багш, сурагч, эцэг эх бүгд оролцож байж сургуулийн соёлыг өөрчлөх, ажиглагчдыг хохирогчийг хамгаалдаг болгох хандлага.
3. Нөхөн сэргээх хандлага
Хохирогч, дээрэлхэгч хоёрын хооронд хөндлөнгөөс зохицуулалт хийн эвлэрүүлэх, дээрэлхэгчид хариуцлага хүлээлгэх, нийт бүлгийн дундахь уур амьсгалыг зөөллөх хандлага.
4. Нийгэм-сэтгэл хөдлөлийн боловсрол олгох
Хүүхдүүдэд сэтгэл хөдлөлөө таних, бусдыг ойлгох, зөрчлийг зүй зохистойгоор шийдвэрлэх арга заах. Нэг жишээ болох SEEL гэж хөтөлбөр манайд ороод ирчихсэн байна лээ.
5. Цахим орчны бодлого
Сургуулийн дотоод дүрэмд цахим зан үйлийн талаар заалт оруулах, сурагчдад цахим аюулгүй байдлын сургалт хийх зэрэг. Гэхдээ үүнд анхаарах өнцөг бий. Технологийн соёл судлаачдын үзэж буйгаар цахим дээрэлхэлт нь тусдаа бөгөөд шив шинэ үзэгдэл огт биш. Угаасаа бодит амьдралд өрнөж буй харилцаа цахим орчинд үргэлжилж буй л хэлбэр.
МОНГОЛЫН НӨХЦӨЛД анхаарах нь: 👇
I. Дээрэлхэлтийг “хүүхдүүдийн жирийн маргаан”-аас ялгаж салгаж ойлгох ёстой.
Юм бүрийг “хүүхдүүдийн маргаан” гэж орхисоор байвал дээрэлхэлтээс сална гэж байхгүй. Дээрэлхэлт нь нэг удаа үйлдэгдээд өнгөрдөггүй бөгөөд давтамжит шинжтэй, хүүхдүүдийн хоорондох хүчний тэгш бус харьцаанд тулгуурласан үйлдэл гэдэг нь судалгаагаар тодорхой харагддаг.
II. Хүчний тэгш бус байдал гэдгийг лавшруулъя. Зарим сургуульд, ялангуяа хотын сургуулиудад үе тэнгийн сурагчдын дунд хүчний харьцаа, эрх мэдлийн шатлал хүчтэй. Судлаачдын хэлж байгаагаар бол сурагчид зөвхөн дээрэлхэгч эсвэл хохирогч гэж хоёр хуваагддаггүй. Тухайн ангид 25 сурагч байлаа гэж бодъё. Тэр дунд 1-3 хүүхэд нь ангийн дунд хамгийн нөлөөтэй нь бөгөөд тэд бусдыгаа удирдаж, ангийн дүрмийг тогтоох маягтай. Тэднийг 5-7 хүүхэд дагалдаж, юу л хийнэ түүнийг нь өөгшүүлж, ихэнх тохиолдолд “хамжигч”-аар оролцдог. Харин 10 орчим хүүхэд чимээгүйхэн довоо шарлуулна, өөрөөр хэлбэл зөвхөн ажиглана. Үлдэх 2-3 хүүхэд нь “хохирогч”-ийг хамгаалдаг. Ангийн сурагчдын тоо өслөө гэхэд ажиглагчдын тоо л өснө, тийм болохоор анги 45-50 хүүхэдтэй байлаа гээд чанарын ялгаагүй. Сургуулийн дээрэлхэлтийг голцуу өнөө “лидер” болон дагалдагчид эхлүүлж, бусад нь ажиглаж, хоёр гурав нь таслан зогсоохоор оролддог гэсэн үг.
Хүүхдүүдийн ертөнцөд ч эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл, давамгайлах оролдлого, эрх мэдлийн эрэмбэ тогтоох үйл явц өрнөдөг. Хэн илүү хүчтэй, илүү нөлөөтэй, илүү од вэ гэдгээ “тогтоох” явцад өнөө лидерүүд нь бусдыгаа дорд үзэх, гадуурхах байдлаар өөрийн байр сууриа баталгаажуулж буй гэсэн үг. Иймээс дээрэлхэлттэй зөвхөн хувь хүнийг шийтгэж тэмцдэггүй.
Сургуулийн орчинд ямар харилцаа, ямар үнэт зүйлсийг дэмжиж байгааг дахин авч үзэх шаардлагатай. Сурагчдын дунд хүндлэл, харилцан хамгаалал, хамтын хариуцлагын соёлыг төлөвшүүлэх нь дээрэлхэлтийн суурь шалтгааныг өөрчлөх чухал алхам.
III. Сошиал медиа нь дээрэлхэлтийн шалтгаан биш бөгөөд өмнө нь байсан юм л ил гараад байна гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл сургуулийн орчинд байсан харилцаа л одоо чат, пост, сэтгэгдэл, стори хэлбэрээр гарч ирээд байгаа. Тийм болохоор хааж хориод шийдэгдэхгүй гэсэн үг.
IV. Гадны туршлагыг авахдаа өөрсдийнхөө хөрсийг тооцох! Нэг улсад амжилттай хэрэгжсэн бодлого нөгөө улсад бүтэлгүйтэж болно. Жишээлбэл, манайд хэрэгжүүлнэ гэгдээд буй “KiVa” хөтөлбөрийнарга зүйгээс гадна хаана амжилттай хэрэгжсэнийг анзаарах хэрэгтэй л дээ. Финляндын боловсролын тогтолцоо бол багшийн нэр хүнд, нийгмийн байр суурь, цалин цаваг маш өндөр, магистраас дээш цолтой хүн л багшилдаг онцлогтой, хамгийн гол нь сурагчдын хооронд нийгэм-эдийн засгийн ялгаа харьцангуй бага гэдгийг боловсролын салбарынхан цөм мэднэ. Гэтэл нийгмийн давхарга болон хот хөдөөгийн ялгаа их, багшийн ачаалал өндөр гэх мэтийн дотоодын онцлогийг харгалзаж нутагшуулах! Угаасаа ачааллаа барахгүй байгаа багш нарт л нэмж нэг үүрэг оноогоод мартах юм биш биз дээ?
V. Ангид 45-55 хүүхэд байгаа нөхцөлд багшид дээрэлхэлтийг анзаарах сөхөө байдаг уу? Эсрэгээрээ багш нар ангиа удирдахын тулд өнөө "лидер" хүүхдүүдийн хүч хэрэглэж байгааг мэдсэн ч дуугүй өнгөрөх, тэр хүчийг ашиглах эрсдэл ч бий. Үүнийг орхигдуулж болохгүй.
VI. Хүүхдүүд томчуудаас суралцдаг. Гэр бүл, сошиал медиа дахь томчуудын зан харилцаа өөрөө "дээрэлхэгч, ажиглагч" статустай байхад сургуулийн 1000 хөтөлбөр, сургалт үр дүн багатай. Өөрөөр хэлбэл бид өөрсдөө хүүхдүүддээ ямар үлгэр дууриалал үзүүлж байна хүүхдүүд яг түүнийг нутагшуулдаг. Тэд өөдөөс чинь шууд хэлж чадахгүй ч дотроо аль хэдийнээ та надад ийм шаардлага тавих эрхгүй гээд хэлчихсэн байгаа.
ТӨГСГӨЛД нь хэлэхэд, дараагийн “шуугиан” гарахаас өмнө нь ч, дараа нь ч дорвитойхон ярилцаад, шийдэл рүүгээ хамт урагшилъя. Салбар салбараараа, чадах чадахаараа, мэдэх мэдэхээрээ...
