27/03/2026
ماددەی ٦١؛ ئەو قەڵغانە دەستوورییەی کە خوێنی عێراقییەکان لە جەنگ دەپارێزێت
شەرعییەتی بڕیاری جەنگ: خوێندنەوەیەک بۆ دەقە دەستوورییەکان و لێکەوتە ستراتیژییەکانی دەرچوون لە یاسا
بڕیاری ڕاگەیاندنی جەنگ لە فەلسەفەی سیاسی و یاساییدا، بە باڵاترین و مەترسیدارترین جۆری بڕیاری سەروەری دادەنرێت. ئەم بڕیارە تەنها گۆڕینی دۆخی تەکنیکیی ئاشتی بۆ جەنگ نییە؛ بەڵکو گۆڕینی تەواوی گرێبەستە کۆمەڵایەتی و یاساییەکانە، کە تێیدا دەوڵەت مافی ژیان و سامانی هاوڵاتیانی دەخاتە مەترسییەوە لەپێناو پاراستنی نیشتماندا.
لەبەر هەستیاریی ئەم بابەتە، دەستوورە مۆدێرنەکان، بەتایبەت دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ی عێراق، ئەم دەسەڵاتەیان لە قۆرخکاریی تاکەکەسی دەرهێناوە و کردوویانە بە پرۆسەیەکی فرەلایەن و پڕ لە ڕێگریی یاسایی.
لە مێژووی کۆندا، بڕیاری جەنگ مافێکی ڕەهای پاشا یان ئیمپراتۆر بوو؛ بەڵام لەگەڵ سەرهەڵدانی دەوڵەتی نەتەوە و سیستەمی دیموکراسی، ئەم چەمکە گۆڕانی بەسەردا هات. شۆڕشی فەرەنسا و ئەمریکا دوو وێستگە بوون کە مۆدێلی "جەنگی گەل"یان هێنایە ئاراوە. لێرەوە ئەم چەمکە دروست بوو: "ئەگەر گەل باجی جەنگ دەدات و خوێن دەبەخشێت، دەبێت نوێنەرانی گەل بڕیاربدەر بن".
لە مێژووی عێراقدا و لە سەردەمی پاشایەتیدا و لە دەستووری ١٩٢٥، پاشا فەرماندەی باڵا بوو، بەڵام پێویستی بە ڕەزامەندیی پەرلەمان هەبوو. لە سەردەمی کۆماری (١٩٥٨-٢٠٠٣)، ئەم دەسەڵاتە بووە دەسەڵاتێکی کودەتایی و تاکڕەوانە، کە عێراقی تووشی چەندین جەنگی ماڵوێرانکەر کرد (وەک جەنگی هەشت ساڵەی عێراق-ئێران و داگیرکردنی کوێت) بەبێ گەڕانەوە بۆ هیچ دامەزراوەیەکی شەرعی و پەرلەمان.
سەبارەت بە دوای ٢٠٠٣ و پەسەندکردنی دەستووری ٢٠٠٥، پێویستە وردتر لەسەر شیکردنەوە و توێکاریی دەقی (ماددەی ٦١/ نۆیەم) ڕابوەستین. دەستووری ئێستای عێراق هەوڵیداوە ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی سەرکێشییە سەربازییەکان بکات لە ڕێگەی سێ مەرجی سەرەکییەوە:
مەرجی هاوبەشی: داواکاریی ڕاگەیاندنی جەنگ دەبێت بە واژۆی هاوبەشی سەرۆک کۆمار و سەرۆک وەزیران بێت. ئەمە نیشانەی تێپەڕاندنی تاکڕەوییە لە بڕیاردا.
مەرجی زۆرینەی دوو لەسەر سێ: دەستوور مەرجی ڕەزامەندیی (٢/٣)ی ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی داناوە. ئەمە بە واتای ئەوە دێت کە بڕیاری جەنگ دەبێت کۆدەنگیی نیشتمانی لەپشت بێت.
کاتیبوونی باری نائاسایی: دەستوور ڕێگەی نەداوە جەنگ ببێتە دۆخێکی هەمیشەیی؛ تەنها بۆ ماوەی ٣٠ ڕۆژ ڕادەگەیەنرێت و دەبێت مانگانە لە پەرلەمان نوێ بکرێتەوە.
تایبەتمەندیی مۆدێلی عێراقی لە بەراورد لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ:
ئێران (مۆدێلی ویلایەتی فەقیهـ): بەپێی ماددەی ١١٠، بڕیاری جەنگ لە دەسەڵاتی ڕەهای ڕێبەری باڵادایە. جیاوازییەکە ئەوەیە کە لە ئێراندا بڕیارەکە "سیۆکراسی"یە، بەڵام لە عێراقدا "دیموکراسی و پەرلەمانی"یە.
تورکیا (مۆدێلی سەرۆکایەتی): پەرلەمان خاوەن دەسەڵاتە، بەڵام سەرۆک کۆمار مافی هەیە لە کاتی هێرشی کتوپڕدا بڕیاری بەکارهێنانی هێز بدات ئەگەر پەرلەمان لە کۆبوونەوەدا نەبێت.
سعودیە (مۆدێلی پاشایەتیی ڕەها): بڕیاری جەنگ سەروەرییەکی خێزانی و پاشایەتییە و هیچ گرێبەستێکی پەرلەمانی لەئارادا نییە.
میسر (مۆدێلی هاوسەنگ): لێکچوونی زۆری لەگەڵ عێراق هەیە (مەرجی ٢/٣ی پەرلەمان)، بەڵام لە میسردا دامەزراوەی سەربازی (ئەنجومەنی بەرگری) قورساییەکی زیاتری هەیە.
خاڵی بەهێز و لاوازی دەستووری عێراق
خاڵی بەهێز: پارێزبەندی بەرانبەر سەرکێشی؛ عێراق توندترین ڕێکاری داناوە بۆ ئەوەی چیتر نەبێتە سەرچاوەی هەڕەشە بۆ دراوسێکانی.
خاڵی لاواز: نەبوونی ڕێکاری خێرا لە کاتی "هێرشی کتوپڕ"دا. ئەمەش بۆشاییەکی ئەمنی دروست دەکات کە زۆرجار گرووپە نادەوڵەتییەکان دەیکەنە پاساو بۆ دەستپێشخەریی چەکداری.
شەرعییەتی بڕیاری جەنگ، لێواری مان و نەمانە بۆ هەر دەوڵەتێک. دەرچوون لە دەقی دەستووری، عێراق بەرەو دۆخێکی "بێدەوڵەتی" دەبات. پاراستنی ماددەی ٦١، تەنها ئەرکی پەرلەمان نییە، بەڵکو ئەرکی هەموو هاوڵاتییەکە.
پارێزەری ڕاوێژکار
دەشتی قادر
