21/11/2025
https://www.facebook.com/share/1CtRszEtKc/
የይግባኝ ማስፈቀጃ አቤቱታ: የሰበር ሰሚ ችሎት የሕግ ትርጓሜዎች ትንተና
Abrham Yohanes ክፍል አንድ
1.0 መግቢያ
በማንኛውም የሕግ ሥርዓት ውስጥ ሁለት መሠረታዊና ተፎካካሪ መርሆችን የማመጣጠን ተግዳሮት ሁሌም ይኖራል፤ እነርሱም የሥነ ሥርዓታዊ እርግጠኝነት እና የፍሬነገራዊ ፍትሕ (substantive justice) ናቸው። የሥነ ሥርዓት ሕጎች የፍርድ የመጨረሻነትን በማረጋገጥ የሕግ ተገማችነት ሲያስጠብቁ፣ አንዳንድ ጊዜ ደግሞ ከባለጉዳዩ ቁጥጥር ውጪ በሆኑ ሁኔታዎች ምክንያት ፍትሕን ሊያደናቅፉ ይችላሉ። የኢትዮጵያ የፍትሐ ብሔር ሥነ ሥርዓት ሕግ ይህንን ሚዛን ለመጠበቅ በአንቀጽ 326 ሥር "በቂ ምክንያት" (good cause) የሚለውን ጽንሰ-ሐሳብ ያስቀምጣል። ይህ ድንጋጌ፣ በሕግ የተቀመጠው የይግባኝ ማቅረቢያ ጊዜ ቢያልፍም እንኳን፣ መዘግየቱ በአሳማኝና ከአቅም በላይ በሆነ ምክንያት መሆኑን ካስረዳ፣ ለባለጉዳዩ ሁለተኛ ዕድል እንዲሰጠው ለፍርድ ቤቶች ሥልጣን ይሰጣል።
የዚህ ትንተና ዋና ዓላማ የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት "በቂ ምክንያት" የሚለውን ቃል በተለያዩ አስገዳጅ የሕግ ትርጓሜዎች እንዴት እንደተረጎመ እና እንዳብራራ በጥልቀት መተንተን ነው። ችሎቱ፣ የፍትሐ ብሔር ሥነ ሥርዓት ሕጉን ጥብቅ ድንጋጌዎች ከፍትሕ መርሆዎች ጋር በማስታረቅ፣ በተለይም በሕግ ተወካይ ቸልተኝነት እና ከባለጉዳዩ ቁጥጥር ውጪ በሆኑ ሌሎች አስገዳጅ ሁኔታዎች መካከል ያስቀመጠውን ወሳኝ ልዩነት በዝርዝር በመመርመር፣ ለሕግ ባለሙያዎች እንደ ተግባራዊ መመሪያ ሆኖ እንዲያገለግል ታስቦ የተዘጋጀ ነው።
ትንታኔው በመጀመሪያ የሕግ ማዕቀፉን በመመርመር ይጀምራል፤ በመቀጠልም በጠበቃ ጉድለት ዙሪያ የተሰጡ ልዩ ልዩ ትርጓሜዎችን ይዳስሳል፤ ከዚያም ከአመልካች እና ከውጫዊ ተቋማት የሚመነጩ ምክንያቶችን ይመረምራል። በመጨረሻም፣ በሁሉም ጉዳዮች ላይ ተፈጻሚ የሚሆኑትን የማስረዳት ሸክምና የተገቢ ትጋት ግዴታዎችን በመተንተን ወደ ማጠቃለያ ያመራል።
2.0 የሕግ ማዕቀፍ፡ የፍትሐ ብሔር ሥነ ሥርዓት ሕግ አንቀጽ 326
የሰበር ሰሚ ችሎት የሕግ ትርጓሜዎችን በጥልቀት ለመረዳት፣ የውሳኔዎቹ መሠረት የሆነውን የፍትሐ ብሔር ሥነ ሥርዓት ሕግ አንቀጽ 326ን መተንተን ወሳኝ ነው። ይህ አንቀጽ ፍርድ ቤቶች ጊዜ ያለፈባቸውን ይግባኞች በተመለከተ ያላቸውን ሥልጣንና ገደብ በግልጽ ስለሚያስቀምጥ፣ የችሎቱን ቀጣይ የዳኝነት አቋሞች ለመገንዘብ እንደ መነሻ ሆኖ ያገለግላል።
2.2 የ "በቂ ምክንያት" መርህ (አንቀጽ 326(1))
በዚህ ንዑስ አንቀጽ መሠረት፣ ይግባኝ ባይ ይግባኙን በሕግ በተቀመጠው ጊዜ ገደብ ውስጥ ማቅረብ ያልቻለው "በቂ ምክንያት" እንዳለው ፍርድ ቤቱ ካመነ፣ ይግባኙን በአስር ቀናት ውስጥ እንዲያቀርብ ሊፈቅድለት ይችላል። ይህ ድንጋጌ ለፍርድ ቤቶች ሰፊ የውሳኔ መስጫ ሥልጣን (discretionary power) ይሰጣቸዋል። ሆኖም፣ ይህ ሥልጣን ያለገደብ የተሰጠ አይደለም። የመዘግየቱ ምክንያት በቂ እና አሳማኝ መሆኑን የማስረዳት ሸክሙ ሙሉ በሙሉ በአመልካቹ ላይ የሚወድቅ ሲሆን፣ ፍርድ ቤቱም የቀረበውን ምክንያት እንደየሁኔታው ይመዝናል።
2.3 የጠበቃ ጉድለት እንደ በቂ ምክንያት ያለመቆጠሩ መርህ (አንቀጽ 326(2))
ይህ ንዑስ አንቀጽ በአንቀጽ 326(1) የተሰጠውን የፍርድ ቤት ሥልጣን በግልጽ ይገድባል። ይግባኙ በጊዜው ሊቀርብ ያልቻለበት ምክንያት በአመልካቹ ጠበቃ፣ ነገረ ፈጅ ወይም ወኪል ጉድለት ወይም ቸልተኝነት ከሆነ፣ ይህ ምክንያት እንደ "በቂ ምክንያት" ተቆጥሮ ተቀባይነት እንደማያገኝ በማያሻማ ሁኔታ ይደነግጋል። የዚህ ድንጋጌ መሠረታዊ ዓላማ የሕግ ተወካይ ስህተት የባለጉዳዩ ስህተት እንደሆነ ተቆጥሮ፣ የሥነ ሥርዓት ደንቦችን ተገማችነትና የፍርድ የመጨረሻነትን ማረጋገጥ ነው። ይህ ጥብቅ መርህ የሕግ እርግጠኝነትን ለማስፈን ያለመ ቢሆንም፣ የሰበር ሰሚ ችሎት ተከታታይ ትርጓሜዎች እንደሚያሳዩት፣ "ጉድለት" የሚለው ቃል ምን ዓይነት ድርጊቶችን እንደሚያካትት በጥልቀት በመመርመር የፍትሕ መርህን ለማስጠበቅ ጥረት ተደርጓል።
ይህ የሕግ ማዕቀፍ ለቀጣይ ትንታኔያችን መሠረት ይጥላል። ቀጥሎም፣ ሰበር ሰሚ ችሎቱ እነዚህን ጥብቅ የሚመስሉ ድንጋጌዎች በተግባር እንዴት በተለዋዋጭነት እንደተረጎማቸውና እንዳብራራቸው በዝርዝር እንመረምራለን።
3.0 የ "ጠበቃ ጉድለት" ትርጓሜ፡ የሰበር ሰሚ ችሎት የዳበረ የሕግ አቋም
ምንም እንኳን የፍትሐ ብሔር ሥነ ሥርዓት ሕግ አንቀጽ 326(2) የጠበቃ ጉድለትን እንደ በቂ ምክንያት እንደማይቆጥር በማያሻማ ሁኔታ ቢደነግግም፣ ሰበር ሰሚ ችሎቱ በተለያዩ መሪ ውሳኔዎች ይህንን ድንጋጌ በጥልቀት በመተርጎም በተወካዮች ከሚፈጸሙ የተለያዩ ስህተቶች መካከል ልዩነትን ፈጥሯል። ይህ አካሄድ የሕጉን ጥብቅ አተገባበር ከፍትሕ መርህ ጋር በማስታረቅ፣ ባለጉዳዮች ከቁጥጥራቸው ውጪ በሆኑ ሁኔታዎች የይግባኝ መብታቸውን እንዳያጡ የሕግ ከለላ ሰጥቷል።
3.2 መሠረታዊው መርህ፡ የጠበቃ ቸልተኝነት በቂ ምክንያት አይደለም
በሰ/መ/ቁ. 57360 ላይ የተሰጠው አስገዳጅ የሕግ ትርጓሜ፣ የአንቀጽ 326(2)ን መሠረታዊ መርህ በጽኑ አረጋግጧል። በዚህ ውሳኔ መሠረት፣ የአንድ ጠበቃ፣ ነገረ ፈጅ ወይም ወኪል ሙያዊ ግዴታውን በአግባቡ አለመወጣት፣ ቸልተኝነት፣ ዳተኝነት ወይም በሙያ ስነምግባር ጉድለት ምክንያት የይግባኝ ጊዜ ማለፉ እንደ "በቂ ምክንያት" ሊቆጠር አይችልም። የጠበቃው ስህተት የደንበኛው ስህተት እንደሆነ ይቆጠራል የሚለው መርህ እዚህ ላይ ሙሉ ተፈጻሚነት አለው። ይህ መርህ በተለያዩ ጉዳዮች ላይ በተግባር ታይቷል፦
• ሰ/መ/ቁ. 162603፡ አንድ የመንግሥት መሥሪያ ቤት ወኪል የሆነ ባለሙያ ይግባኝ እንዲያዘጋጅ የተሰጠውን መዝገብ በማጥፋቱ ምክንያት የይግባኝ ጊዜው ሲያልፍ፣ ችሎቱ ይህ ድርጊት የወኪሉ "ጉድለት" ወይም ቸልተኝነት በመሆኑ ተቀባይነት እንደሌለው ወስኗል።
• ሰ/መ/ቁ. 243656፡ አመልካች የቀድሞ ጠበቃው ሥራ በማቆሙና አዲስ ጠበቃ እስከሚወከል ድረስ ባለው የሽግግር ወቅት በመዘግየቱ የይግባኝ ጊዜው እንዳለፈበት ቢከራከርም፣ ችሎቱ የጠበቃ ሽግግር የባለጉዳዩ ኃላፊነት እንደሆነና በዚህ የሚፈጠር መዘግየት በጠበቃ "ጉድለት" ሥር እንደሚታይ ወስኗል።
• ሰ/መ/ቁ. 160810፡ አንድ ጠበቃ በዋናው ጉዳይ ላይ ውሳኔ መሰጠቱን ለደንበኛው ሳያሳውቅ በመቅረቱ የይግባኝ ጊዜው ቢያልፍም፣ ይህ ድርጊት የነገረፈጁ የሥነ ምግባር ጉድለትና እንዝህላልነት ተደርጎ በአንቀጽ 326(2) መሠረት ተቀባይነት እንደሌለው ተረጋግጧል።
3.3 ልዩነት 1፡ በቸልተኝነት እና ሆን ብሎ ደንበኛን ለመጉዳት በሚፈጸም ድርጊት መካከል ያለው ልዩነት
ችሎቱ በሰ/መ/ቁ. 101050 በሰጠው ወሳኝ የሕግ ትርጓሜ፣ በአንድ ጠበቃ ቸልተኝነት እና ደንበኛውን ለመጉዳት ሆን ብሎ በሚፈጽመው ድርጊት መካከል ልዩነት አስቀምጧል። በዚህ ጉዳይ፣ ጠበቃው ከደንበኛው ጋር በተፈጠረ አለመግባባት ምክንያት "በክፉ ልቦና" (act of malice) ሆን ብሎ ፍርድ መሰጠቱን ሳይገልጽለት የይግባኝ ጊዜው እንዲያልፍ አድርጓል። ችሎቱ ይህንን ድርጊት በአንቀጽ 326(2) ከተመለከተው የተለመደ "ጉድለት" (default) ለይቶ "የተንኮል ተግባር" እንደሆነ በመተርጎም፣ ለይግባኝ ማስፈቀጃ እንደ "በቂ ምክንያት" ሊወሰድ እንደሚገባው ወስኗል። ይህ ትርጓሜ ጠለቅ ብሎ ሲታይ፣ ችሎቱ የፈጠረው ልዩነት በተግባሩ ዓይነት ላይ ብቻ ሳይሆን በሕግ ግንኙነቱ ላይም ጭምር ነው። የጠበቃው ድርጊት "በክፉ ልቦና" መፈጸሙ የውክልና ግንኙነቱን በመሠረቱ የሚያፈርስ በመሆኑ፣ ድርጊቱ ከአሁን በኋላ በደንበኛው ላይ ሊቆጠር እንደማይችል ችሎቱ በተግባር አረጋግጧል። ይህም የአንቀጽ 326(2) ጥበቃ ከሙያዊ ስህተት አልፈው የወንጀል ባህሪ ላላቸው ድርጊቶች እንደማይሠጥ ያሳያል።
3.4 ልዩነት 2፡ በጠበቃ ላይ የሚደርስ ከአቅም በላይ የሆነ ክስተት (Force Majeure)
ሰበር ሰሚ ችሎቱ፣ የጠበቃው መዘግየት ከራሱ ጉድለት ሳይሆን ከቁጥጥሩ ውጭ በሆነና ባልተጠበቀ ክስተት ምክንያት ከሆነ የአንቀጽ 326(2) ጥብቅ ድንጋጌ ተፈጻሚ እንደማይሆን በተለያዩ ውሳኔዎች አረጋግጧል። መዘግየቱ የጠበቃው "ጉድለት" ሳይሆን ከአቅም በላይ የሆነ ሁኔታ ውጤት ሲሆን፣ ምክንያቱ በአንቀጽ 326(1) ሥር ተመዝኖ ተቀባይነት ሊያገኝ ይችላል።
ይህንን መርህ የሚያሳዩ ምሳሌዎች፦
• ሰ/መ/ቁ. 166526፡ አንድ ጠበቃ በቤተሰብ ሕመም ምክንያት ወደ ምስራቅ ወለጋ ከተጓዘ በኋላ፣ በወቅቱ በተፈጠረ የጸጥታ ችግር መንገድ ተዘግቶ መመለስ ባለመቻሉ የይግባኝ ጊዜው አልፏል። ችሎቱ ይህንን ከአቅም በላይ የሆነ ክስተት እንደ በቂ ምክንያት ተቀብሎታል።
• ሰ/መ/ቁ. 177113፡ አንድ ጠበቃ በድንገት በፖሊስ ተይዞ በመታሰሩ ምክንያት የይግባኝ ጊዜው አልፏል። ችሎቱ የጠበቃው መታሰር ከራሱ ቸልተኝነት የመነጨ ሳይሆን ከአቅሙ በላይ የሆነ ድንገተኛ ክስተት እንደሆነ በመቁጠር እንደ በቂ ምክንያት ወስዶታል። በተጨማሪም፣ በዚህ ጉዳይ ላይ የደንበኛው መኖሪያ ራቅ ያለ ገጠር መሆኑና የጠበቃውን መታሰር በወቅቱ ሊያውቅ የሚችልበት ዕድል አለመኖሩም እንደ ተጨማሪ አሳማኝ ምክንያት ተወስዷል።
• ሰ/መ/ቁ. 170580፡ የአንድ ጠበቃ ቤተሰብ ሐዘን ገጥሞት ወደ ክፍለ ሀገር ከሄደ በኋላ መንገድ በመዘጋቱ በወቅቱ መመለስ ባለመቻሉ የተፈጠረ መዘግየት እንደ በቂ ምክንያት ሊጣራ እንደሚገባው ችሎቱ ወስኗል።
3.5 ልዩነት 3፡ በቅን ልቦና የተፈጸሙ ሥነ ሥርዓታዊ ስህተቶች (Bona Fide Procedural Errors)
በሰ/መ/ቁ. 227023 ላይ እንደተገለጸው፣ አንድ አመልካች ይግባኙን በወቅቱ ነገር ግን ስልጣን በሌለው ፍርድ ቤት ማቅረቡ እንደ ቸልተኝነት አይቆጠርም። ችሎቱ ይህንን ድርጊት ምንም ዓይነት እርምጃ አለመውሰድን ከሚያሳየው ቸልተኝነት በተለየ መልኩ ይተረጉመዋል። ምክንያቱም፣ አመልካቹ የይግባኝ መብቱን ለመጠቀም ንቁ ሙከራ ማድረጉንና የመንቀሳቀስ ፍላጎት እንደነበረው ያሳያል። ችሎቱ ይግባኝ የማቅረብ ዓላማን ከፍ አድርጎ ስለሚመለከት፣ ስልጣን በሌለው ፍርድ ቤት መቅረቡ ስህተት ቢሆንም፣ ይህ ድርጊት ትጋትን የሚያሳይ እርምጃ ነው እንጂ በሰ/መ/ቁ. 57360 መሠረት እንደ ቸልተኝነት የሚቆጠር “እርምጃ አልባነት” አይደለም። ስለዚህ፣ ችሎቱ ይህንን በቅን ልቦና የተደረገ ሙከራ እንደሆነ በመተርጎም፣ በስህተት የጠፋው ጊዜ እንደ በቂ ምክንያት እንዲቆጠር ፈቅዷል።
