12/05/2026
በጥራት ላይ የተመሠረተ ዳኝነት ለሕግ የበላይነትና ለዜጎች መብት መከበር ያለውን ፋይዳ በሚገባ ገልጸውታል።
በተለይም በመሬት ክርክሮች ዙሪያ—በከተማም ሆነ በገጠር—ያሉ የሽያጭ ውጤት ያላቸው ክርክሮች ከፍተኛ ጥንቃቄ የሚያስፈልጋቸው መሆኑ አያከራክርም። በኢትዮጵያ ነባራዊ ሁኔታ መሬት የማይሸጥና የማይለወጥ የሕዝብና የመንግሥት ንብረት በመሆኑ (በኢ.ፌ.ዴ.ሪ. ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 40(3) መሠረት)፣ ዳኞች በእንዲህ ያሉ ጉዳዮች ላይ የሚከተሏቸውን ነጥቦች በዝርዝር ማየቱ ጠቃሚ ነው።
ከላይ ካነሱዋቸው ነጥቦች በተጨማሪ፣ የሚከተሉትን ዋና ዋና የጥንቃቄ እርምጃዎች ማጤን ለውሳኔዎች ጥራትና ተገማችነት ወሳኝ ነው፦
1. የውል ይዘትንና የሕግ ተፈጻሚነትን መለየት
የማስመስል ውሎች (Simulated Contracts)፦ ብዙ ጊዜ የመሬት ሽያጭን ለመሸፈን ሲባል የ"ስጦታ" ወይም የ"ልውውጥ" ውል ተመስሎ ሊቀርብ ይችላል። ዳኞች ከውሉ ስያሜ ይልቅ የተዋዋዮችን እውነተኛ ፍላጎት፣ የገንዘብ ዝውውር መኖር አለመኖሩንና ምስክሮችን በማስረጃ መመዘን አለባቸው።
የሊዝ መብት ዝውውር፦ በከተማ መሬት ረገድ በሊዝ የተያዘን መሬት ወይም በላዩ ላይ ያረፈን ንብረት የማስተላለፍ መብት በሊዝ አዋጁ (ለምሳሌ፦ አዋጅ ቁጥር 721/2004) የተቀመጡ ቅድመ ሁኔታዎችን ማሟላቱን ማረጋገጥ።
2. የሰበር ውሳኔዎች አስገዳጅነት (Precedents)
በኢትዮጵያ የፍትሕ ሥርዓት የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የሚሰጣቸው የሕግ ትርጓሜዎች ዝቅ ባሉ ፍርድ ቤቶች ላይ አስገዳጅ ናቸው። በመሬት ክርክሮች ላይ፦
ባዶ መሬትን መሸጥ "ከሕግ ውጭ" ስለመሆኑና ውሉ መጀመሪያውኑ እንዳልነበረ (Void ab initio) እንደሚቆጠር።
በላዩ ላይ ያረፈ ቤት ካለ ግን የቤቱ ሽያጭ መሬቱንም እንደሚጨምር የሚገልጹና መሰል የሰበር ውሳኔዎችን በጥብቅ መከተል።
3. የማስረጃ አያያዝና የቦታ ምልከታ
የቦታው ሁኔታ (Locus in Quo)፦ የመሬት ክርክር በሰነድ ብቻ ከሚወሰን ይልቅ ዳኞች በቦታው ተገኝተው ይዞታውን፣ ድንበሩንና በላዩ ላይ ያለውን ንብረት ማየታቸው ለውሳኔው ጥራት ወሳኝ ነው።
የመንግሥት መዝገብ (Public Records)፦ የከተማ ወይም የገጠር መሬት አስተዳደር አካላት ስለ ይዞታው ያላቸውን መረጃ (Cadastral map/SIT) በምስክርነት ወይም በሰነድ እንዲያቀርቡ ማድረግ ከግል ምስክሮች በላይ ተአማኒነትን ይጨምራል።
4. የማኅበራዊና ኢኮኖሚያዊ ዓላማ (Spirit of the Law)
ዳኞች ሕጉን ቃል በቃል ከመተርጎም ባለፈ፣ ሕጉ የተደነገገበትን ዓላማ ማጤን ይኖርባቸዋል። ለምሳሌ፦
መሬት ለምን ለሽያጭ አልቀረበም? የሚለውን ፖሊሲ መነሻ በማድረግ፣ ሕገ-ወጥ ደላሎችንና በድብቅ የሚደረጉ የመሬት ቅርምቶችን የሚያበረታቱ ውሳኔዎችን መከላከል የዳኛው ቁልፍ ኃላፊነት ነው።
5. የውሳኔዎች አፈጻጸም ተገቢነት
የሚሰጡ ውሳኔዎች በተግባር ሊፈጸሙ የሚችሉ (Enforceable) መሆናቸውን አስቀድሞ ማሰብ ያስፈልጋል። በሕግ የተከለከሉ የይዞታ ሽያጮችን የሚያጸኑ ውሳኔዎች ወደፊት ለመንግሥትም ሆነ ለግለሰቦች የካሳና የልማት እንቅፋት ሊሆኑ ይችላሉ።
የዳኝነት ጥራት የሚለካው ሕጉን ከመጥቀስ ባለፈ፣ ሚዛናዊና ተገማች ፍርድ በመስጠት ነው። በመሬት ክርክሮች ላይ የሚደረግ ጥንቃቄ የዜጎችን ንብረት ከመጠበቅ አልፎ፣ የዳኝነት ሥርዓቱ በሕዝብ ዘንድ ያለውን አመኔታና ክብር በጽኑ መሠረት ላይ ይገነባል።
