Bultii seeraa

01/03/2026

18/10/2025

Seeraa haara dhimmaa Araqeen magaala Finfinnee irraatti akka hin gurguuramnee dhorkuu ba'eera jedhamaa jiru yoo jirattee keessaan ergaa mee , akkasumaas dhimmaa kana irraatti yaadnii keessan maalii?

26/09/2024

26ffaa:𝐒𝐄𝐄𝐑𝐎𝐓𝐀 𝐇𝐀𝐑𝐈𝐈𝐑𝐎𝐎 𝐇𝐀𝐖𝐀𝐀𝐒𝐀𝐀 ......
𝐀. 𝑾𝒂𝒍𝒊𝒊𝒈𝒂𝒍𝒕𝒆𝒆

1. "Waliigalteen bittaaf gurgurtaa Manaa qaama aangoo qabu biratti yoo hin galmoofnee fi namni gurgure yoo mormee falme wixinee qofa ta'a malee waliigaltee bittaa fi gurgurtaa Manaa ulaagaa Seeraa guutee kan raawwatame waan hin taaneef,bu'aa seeraa hin hordofsiisneedha" jechuun Dhaddachi Ijibbaataa Mana Murtii Waliigalaa Federaalaa Jildii 26ffaa Lakk.Galmee 215762 ta'e irratti hiikoo dirqisiisaa kennuun murteessee jira.

2. "Gareen waliigaltee hin raawwanne sababa humnaa oliitiin yoo raawwachuu dhabe malee,garee miidhaa qaqqabeef dursanii waliigalaniiru yoo ta'e bu'uura waliigalteetiin kisaaraa kaffaluu qaba,yoo dursanii waliigalanii hin jirre ta'e ammoo Manni Murtii ragaan qulqulleessee kisaaraa kaffalchiisuu qaba,akkaataa 𝑰𝒕𝒕𝒊 𝑮𝒂𝒂𝒇𝒂𝒕𝒂𝒎𝒖𝒎𝒎𝒂𝒂 𝑾𝒂𝒍𝒊𝒊𝒈𝒂𝒍𝒕𝒆𝒆𝒏 𝑨𝒍𝒂𝒂(𝑻𝒐𝒓𝒕 𝑳𝒂𝒘) tiin kan taasifame yoo ta'es,beenyaan kanfalu miidhaa dhaqqabe waliin kan wal madaalu ta'uu qaba" jechuun Dhaddachi Ijibbaataa Mana Murtii Waliigalaa Federaalaa Jildii 26ffaa Lakk.Galmee 216155 ta'e irratti hiikoo dirqisiisaa kenneera.

3. "Waliigalteen bittaa fi gurgurtaa Manaa hin jiru wixineedha gaafa jedhamu gareen bitaa mirgaa bakka duraan turanitti deebi'uu qabu malee qarshii dachaa godhanii gaafachuun bu'uura seeraa hin qabu" jechuun Dhaddachi Ijibbaataa Mana Murtii Waliigalaa Federaalaa Jildii 26ffaa Lakk.Galmee 211204 ta'e irratti hiikoo dirqisiisaa kennuun murteessee jira.

2. 𝑺𝒆𝒆𝒓𝒂 𝑰𝒕𝒕𝒊 𝑮𝒂𝒂𝒇𝒂𝒕𝒂𝒎𝒖𝒎𝒎𝒂𝒂 𝑾𝒂𝒍𝒊𝒊𝒈𝒂𝒍𝒕𝒆𝒆𝒏 𝑨𝒍𝒂𝒂 (𝑻𝒐𝒓𝒕 𝑳𝒂𝒘)

"Namni maallaqa kanfaluu hin qabne kan kaffale qarshichi akka deebi'uuf gaafachuu kan danda'u ta'us,dogoggorri osoo hin jiraatin akka qarshii sana kaffaluuf dirqisiisu seerri ykn waliigalteen kan hin jirre ta'uu osoo hubatu,maqaa nama qarshii kaffalamuu fi Lakkoofsa herrega Baankii barreessuun qarshii galii godhe fedhii isaatiin qarshii kan kaffale(galii tolche) jedhamee waan tilmaamamuuf,qarshichi akka deebi'uuf gaafachuu hin danda'u" jechuun Dhaddachi Ijibbaataa Mana Murtii Waliigalaa Federaalaa Jildii 26ffaa Lakk.Galmee 211204 ta'e irratti hiikoo dirqisiisaa kennuun murteessee jira.

3. 𝑺𝒆𝒆𝒓𝒂 𝑫𝒉𝒂𝒂𝒍𝒂𝒂 𝑰𝒍𝒂𝒂𝒍𝒄𝒉𝒊𝒔𝒆𝒆

1. Akkuma beekamu,Dhaddachi_Ijibbaataa_Mana_Murtii_Waliigalaa_Federaalaa_Jildii 12ffaa Lakkoofsa Galmee 56795 ta'e irratti "namni tokko yeroo falmiin namoota biroo jidduu Mana Murtiitti gaggeeffamaa ture osoo beeku erga dhimmicha irratti murtiin kennameen booda bu'aa Murtii eegee murtichi mirga isaa tuqu/miidhu argee iyyata mormii Murtii Kan dhiheessu yoo ta'e,iyyanni mormii murtii fudhatama akka hin qabne"sdfhh keewwata 358,153(3),418-421 waliin wal qabsiisuun hiikoo dirqisiisaa laatee ture.Hiikoon kun dhimma falmii dhaalaa irratti raawwatiinsa hin qabu,kana jechuun falmii qabeenya dhaalaa irratti Gareen 3ffaa falmii bu'uuraa yoo beekes mormii Murtii dhiheessuu danda'a jechuudha(kana hiikoo Dhaddachi Ijibbaataa Mana Murtii Jildii 26ffaa Lakk.Galmee 144359 ta'e irratti kenne irraa ni hubatama.

2. "Qoodiinsa qabeenya dhaalaa qabeenya hin sochoone ilaalchisee waliigalteen qoodinsaa yookiin waliigalteen jijjiirraa dhaaltota jidduutti taasifamu barreeffamaan ta'ee mallattaa'ee Mana Murtii biratti ykn qaama waliigaltee raawwachiisuu aangoo qabu biratti galmaa'uu qaba" jechuun Dhaddachi Ijibbaataa Mana Murtii Jildii 26ffaa Lakk.Galmee 199901 ta'e irratti hiikoo dirqisiisaa kennee jira.

4. 𝑺𝒆𝒆𝒓𝒂 𝑸𝒂𝒃𝒆𝒆𝒏𝒚𝒂𝒂

1. "Waliigalteen bittaa fi gurgurtaa Lafaa seeraan kan dhoorkame waan ta'eef,gareen laficha bite ragaa abbaa qabiyyummaa baafatee gibira Mootummaa gabbarus,haalli argannaa isaa seeraan ala waan ta'eef,karaan argannaa qabiyyee Lafaa seera qabeessa ta'uu fi dhiisuu osoo hin qulqullaa'in murtiin kennamuu hin qabu" jechuun Dhaddachi Ijibbaataa Mana Murtii Jildii 26ffaa Lakk.Galmee 201894 ta'e irratti hiikoo dirqisiisaa kennee jira.

2. "Himannoon jeequmsi uumame haa dhaabatu jedhu dhiyaateera jechuun kan danda'amu,qabeenyi falmiif sababa ta'e harka isaa turuu fi dhugumatti ajajuu akka danda'uuf karaa seeraan alaatiin kan hin qabamnee fi himatamaan gochicha raawwachuuf mirgaa fi aangoo kan hin qabne ta'uu yoo hubachiifameedha" jechuun Dhaddachi Ijibbaataa Mana Murtii Waliigalaa Federaalaa Jildii 26ffaa Lakk.Galmee 218309 ta'e irratti hiikoo dirqisiisaa kennee jira.

5.𝑺𝒆𝒆𝒓𝒂 𝑫𝐄𝐄M𝐒𝐀 𝐇𝐀𝐑𝐈𝐈𝐑𝐎𝐎 𝐇𝐀𝐖𝐀𝐀𝐒𝐀𝐀

1. "Manni Murtii seerummaa gareen falmitootaa hin gaafanne ykn ifatti hin kaanse irratti Murtii kennuu hin danda'u" jechuun Dhaddachi Ijibbaataa Mana Murtii Waliigalaa Federaalaa Jildii 26ffaa Lakk.Galmee 211204 ta'e irratti sdfhh keewwata 182(2) waliin wal qabsiisuun hiikoo dirqisiisaa kennuun murteessee jira.

1. "Manni Murtii ol'iyyata dhagahu ragaa dabalataa fudhachuu fi madaaluun Murtii kennuun isaa,ragaa falmii Mana Murtii jalaa irratti hin dhiyaannee fi ragaa adeemsa seeraa hordofee hin dhiyaanneedha hin jechisiisu,ragaan dabalataa akkanaa qajeeltoo madaallii ragaa hin hordofneedha hin jechisiisu" jechuun Dhaddachi Ijibbaataa Mana Murtii Waliigalaa Federaalaa Jildii 26ffaa Lakk.Galmee 208350 ta'e irratti sdfhh keewwata 345 waliin wal qabsiisuun hiikoo dirqisiisaa kennuun murteessee jira.

26/09/2024

26ffaa:𝐒𝐄𝐄𝐑𝐎𝐓𝐀 𝐇𝐀𝐑𝐈𝐈𝐑𝐎𝐎 𝐇𝐀𝐖𝐀𝐀𝐒𝐀𝐀 ......
𝐀. 𝑾𝒂𝒍𝒊𝒊𝒈𝒂𝒍𝒕𝒆𝒆

1. "Waliigalteen bittaaf gurgurtaa Manaa qaama aangoo qabu biratti yoo hin galmoofnee fi namni gurgure yoo mormee falme wixinee qofa ta'a malee waliigaltee bittaa fi gurgurtaa Manaa ulaagaa Seeraa guutee kan raawwatame waan hin taaneef,bu'aa seeraa hin hordofsiisneedha" jechuun Dhaddachi Ijibbaataa Mana Murtii Waliigalaa Federaalaa Jildii 26ffaa Lakk.Galmee 215762 ta'e irratti hiikoo dirqisiisaa kennuun murteessee jira.

2. "Gareen waliigaltee hin raawwanne sababa humnaa oliitiin yoo raawwachuu dhabe malee,garee miidhaa qaqqabeef dursanii waliigalaniiru yoo ta'e bu'uura waliigalteetiin kisaaraa kaffaluu qaba,yoo dursanii waliigalanii hin jirre ta'e ammoo Manni Murtii ragaan qulqulleessee kisaaraa kaffalchiisuu qaba,akkaataa 𝑰𝒕𝒕𝒊 𝑮𝒂𝒂𝒇𝒂𝒕𝒂𝒎𝒖𝒎𝒎𝒂𝒂 𝑾𝒂𝒍𝒊𝒊𝒈𝒂𝒍𝒕𝒆𝒆𝒏 𝑨𝒍𝒂𝒂(𝑻𝒐𝒓𝒕 𝑳𝒂𝒘) tiin kan taasifame yoo ta'es,beenyaan kanfalu miidhaa dhaqqabe waliin kan wal madaalu ta'uu qaba" jechuun Dhaddachi Ijibbaataa Mana Murtii Waliigalaa Federaalaa Jildii 26ffaa Lakk.Galmee 216155 ta'e irratti hiikoo dirqisiisaa kenneera.

3. "Waliigalteen bittaa fi gurgurtaa Manaa hin jiru wixineedha gaafa jedhamu gareen bitaa mirgaa bakka duraan turanitti deebi'uu qabu malee qarshii dachaa godhanii gaafachuun bu'uura seeraa hin qabu" jechuun Dhaddachi Ijibbaataa Mana Murtii Waliigalaa Federaalaa Jildii 26ffaa Lakk.Galmee 211204 ta'e irratti hiikoo dirqisiisaa kennuun murteessee jira.

2. 𝑺𝒆𝒆𝒓𝒂 𝑰𝒕𝒕𝒊 𝑮𝒂𝒂𝒇𝒂𝒕𝒂𝒎𝒖𝒎𝒎𝒂𝒂 𝑾𝒂𝒍𝒊𝒊𝒈𝒂𝒍𝒕𝒆𝒆𝒏 𝑨𝒍𝒂𝒂 (𝑻𝒐𝒓𝒕 𝑳𝒂𝒘)

"Namni maallaqa kanfaluu hin qabne kan kaffale qarshichi akka deebi'uuf gaafachuu kan danda'u ta'us,dogoggorri osoo hin jiraatin akka qarshii sana kaffaluuf dirqisiisu seerri ykn waliigalteen kan hin jirre ta'uu osoo hubatu,maqaa nama qarshii kaffalamuu fi Lakkoofsa herrega Baankii barreessuun qarshii galii godhe fedhii isaatiin qarshii kan kaffale(galii tolche) jedhamee waan tilmaamamuuf,qarshichi akka deebi'uuf gaafachuu hin danda'u" jechuun Dhaddachi Ijibbaataa Mana Murtii Waliigalaa Federaalaa Jildii 26ffaa Lakk.Galmee 211204 ta'e irratti hiikoo dirqisiisaa kennuun murteessee jira.

3. 𝑺𝒆𝒆𝒓𝒂 𝑫𝒉𝒂𝒂𝒍𝒂𝒂 𝑰𝒍𝒂𝒂𝒍𝒄𝒉𝒊𝒔𝒆𝒆

1. Akkuma beekamu,Dhaddachi_Ijibbaataa_Mana_Murtii_Waliigalaa_Federaalaa_Jildii 12ffaa Lakkoofsa Galmee 56795 ta'e irratti "namni tokko yeroo falmiin namoota biroo jidduu Mana Murtiitti gaggeeffamaa ture osoo beeku erga dhimmicha irratti murtiin kennameen booda bu'aa Murtii eegee murtichi mirga isaa tuqu/miidhu argee iyyata mormii Murtii Kan dhiheessu yoo ta'e,iyyanni mormii murtii fudhatama akka hin qabne"sdfhh keewwata 358,153(3),418-421 waliin wal qabsiisuun hiikoo dirqisiisaa laatee ture.Hiikoon kun dhimma falmii dhaalaa irratti raawwatiinsa hin qabu,kana jechuun falmii qabeenya dhaalaa irratti Gareen 3ffaa falmii bu'uuraa yoo beekes mormii Murtii dhiheessuu danda'a jechuudha(kana hiikoo Dhaddachi Ijibbaataa Mana Murtii Jildii 26ffaa Lakk.Galmee 144359 ta'e irratti kenne irraa ni hubatama.

2. "Qoodiinsa qabeenya dhaalaa qabeenya hin sochoone ilaalchisee waliigalteen qoodinsaa yookiin waliigalteen jijjiirraa dhaaltota jidduutti taasifamu barreeffamaan ta'ee mallattaa'ee Mana Murtii biratti ykn qaama waliigaltee raawwachiisuu aangoo qabu biratti galmaa'uu qaba" jechuun Dhaddachi Ijibbaataa Mana Murtii Jildii 26ffaa Lakk.Galmee 199901 ta'e irratti hiikoo dirqisiisaa kennee jira.

4. 𝑺𝒆𝒆𝒓𝒂 𝑸𝒂𝒃𝒆𝒆𝒏𝒚𝒂𝒂

1. "Waliigalteen bittaa fi gurgurtaa Lafaa seeraan kan dhoorkame waan ta'eef,gareen laficha bite ragaa abbaa qabiyyummaa baafatee gibira Mootummaa gabbarus,haalli argannaa isaa seeraan ala waan ta'eef,karaan argannaa qabiyyee Lafaa seera qabeessa ta'uu fi dhiisuu osoo hin qulqullaa'in murtiin kennamuu hin qabu" jechuun Dhaddachi Ijibbaataa Mana Murtii Jildii 26ffaa Lakk.Galmee 201894 ta'e irratti hiikoo dirqisiisaa kennee jira.

2. "Himannoon jeequmsi uumame haa dhaabatu jedhu dhiyaateera jechuun kan danda'amu,qabeenyi falmiif sababa ta'e harka isaa turuu fi dhugumatti ajajuu akka danda'uuf karaa seeraan alaatiin kan hin qabamnee fi himatamaan gochicha raawwachuuf mirgaa fi aangoo kan hin qabne ta'uu yoo hubachiifameedha" jechuun Dhaddachi Ijibbaataa Mana Murtii Waliigalaa Federaalaa Jildii 26ffaa Lakk.Galmee 218309 ta'e irratti hiikoo dirqisiisaa kennee jira.

5.𝑺𝒆𝒆𝒓𝒂 𝑫𝐄𝐄M𝐒𝐀 𝐇𝐀𝐑𝐈𝐈𝐑𝐎𝐎 𝐇𝐀𝐖𝐀𝐀𝐒𝐀𝐀

1. "Manni Murtii seerummaa gareen falmitootaa hin gaafanne ykn ifatti hin kaanse irratti Murtii kennuu hin danda'u" jechuun Dhaddachi Ijibbaataa Mana Murtii Waliigalaa Federaalaa Jildii 26ffaa Lakk.Galmee 211204 ta'e irratti sdfhh keewwata 182(2) waliin wal qabsiisuun hiikoo dirqisiisaa kennuun murteessee jira.

1. "Manni Murtii ol'iyyata dhagahu ragaa dabalataa fudhachuu fi madaaluun Murtii kennuun isaa,ragaa falmii Mana Murtii jalaa irratti hin dhiyaannee fi ragaa adeemsa seeraa hordofee hin dhiyaanneedha hin jechisiisu,ragaan dabalataa akkanaa qajeeltoo madaallii ragaa hin hordofneedha hin jechisiisu" jechuun Dhaddachi Ijibbaataa Mana Murtii Waliigalaa Federaalaa Jildii 26ffaa Lakk.Galmee 208350 ta'e irratti sdfhh keewwata 345 waliin wal qabsiisuun hiikoo dirqisiisaa kennuun murteessee jira.

✍ Yeroo muraasa qabnutti fayyadamnee waan xiqqoo(muraasa) hubannoof ta'a jennee waa'ee hiikoo dirqisiisoo gabaabsinee hiiknee barreessinee isiniif qoodne.Yeroo boqonnaatti seerota fi hiikoo dirqisiisaa dubbisuun beekumsa dabalachuun gaariidha.
Waan dubbistaniif galatoomaa!!

👇

17/11/2023

Murtii Mana Maree Federeeshinii.

13/01/2023

የውርስ መከፈትና በውርስ ስለሚተላለፉ መብትና ግዴታዎች
=======================
ውርስ 🙄🙄🙄 የሚከፈትበት ጊዜና ስፍራ
በብዙ አገሮች ሕግጋት አንድ ሰው በሕግ ጥበቃ ያገኙ መብትና ግዴታዎች ሊኖረው የሚችለው ከተወለደበት ቀን አንስቶ እስከሞተበት ቀን ድረስ ነው፡፡ የኢትዮጵያ የፍትሐብሄር ህግ ቁጥር 1 ሰው ከተወለደበት ቀን አንስቶ እስከሞተበት ቀን ድረስ የሕግ መብት አለው'' በማለት በግልጽ ደንግጓል፡፡

በጽንሰ ኃሣብ ደረጃ የሟች ውርስ ተከፈተ የምንለው ሟች በሞት ሲለይ በሕይወት ዘመኑ ሲኖር በነበረው መብቱ ተጠቅሞ ያፈራው ንብረት ባለቤት በማጣቱና ለሟች ግዴታም ተጠያቂ የሚሆን ባለመኖሩ የአንዲት አገር ሕግ የሟችን መብትና ግዴታ ለሌሎች ሰዎች /ወራሾች/ ለማስተላለፍ ስለ ሟች ውርስ አስተዳደር ትኩረት ሰጥቶ ጥበቃ ማድረግ መጀመሩን የምናመለክትበት ነው፡፡

የኢትዮጵያ ሕግ በዚህ ላይ ያለውን አቋም ስንመለከት አንድ ሰው የሞተ አንደሆነ በሞተበት ጊዜ ዋና መኖሪያ ሥፍራ በሆነበት ቦታ የሟች ውርስ ይከፈታል'' በማለት የፍትሐብሄር ሕግ ቁጥር 826/1/ ይደነግጋል፡፡ ከዚህ የሕግ ድንጋጌ የምንረዳው የኢትዮጵያ የውርስ ሕግ ስለ ሟች ንብረትና የWርስ አስተዳደር ትኩረት መስጠትና ጥበቃ ማድረግ የሚጀምረው ሟቹ ከሞተበት ሠዓት ደቂቃና ሠኮንድ ጀምሮ ምንም አይነት የጊዜ ክፍተት ሣይተው መሆኑን ነው፡፡
ሟች ህይወቱ ማለፉ ከተረጋገጠበት ቅጽበት ጀምሮ የሟች ውርስ ይከፈታል፡፡ የሟች ውርስ የሚከፈትበትን ጊዜ በሕግ መወሰኑና ግልጽ በሆነ ድንጋጌ ማስቀመጡ፣ ራሱን የቻለ ጥቅም አለው፡፡ የመጀመሪያው ሟችን የሚወርሰው ሰው ሟች ከሞተ በኊላ በስንት ጊዜ በህይወት የኖረ ነው የሚለውን ጥያቄ ለመመለስ በሌላ አነጋገር የሟች ወራሾች እነማን እንደሆኑ ለማረጋገጥ መርÄቱ ነው፡፡ ሟችን ለመውረስ ሟች ሲሞት በህይወት መኖር አስፈላጊ መሆኑ በፍትሐብሄር ሕግ ቁጥር 830 ተደንግጓል፡፡ የሟች ውርስ የሚከፈተው ሟች በሞተበት ቅጽበት በመሆኑ ሟች ከሞተ በኊላ በአንድ ወይም በሁለት ሠከንድ ዘግይቶ የሞተ ሰው ሟችን ወርሶ እንደሞተ ይቆጠራል፡፡ ስለዚህ የሟች ውርስ የሚከፈትበትን ጊዜ ትኩረት ሰጥቶ የ?ጉ ድንጋጌ በግልፅ ማመልከቱን የወራሽነት ችሎታን እና በሌሎች ጉዳዮች ላይ የተደነገጉትን የሕግ ድንጋጌዎች ለማስፈጸም እና ለመተርጎም ጉልህ ጠቀሜታ አለው፡፡

በጥንቃቄ መታየት ያለበት ነጥብ፣ የሟች ውርስ መከፈት የሚለውን ጽንሰሀሳብ የሟች ወራሾች ነን የሚሉ ሰዎች የወራሽነት የምስክር ወረቀት እንዲሰጣቸው በፍትሀብሄር ህግ ቁጥር 996-1002 በተደነገጉት ድንጋጌዎች መሰረት ፍርድ ቤት ቀርበው ከሚያቀርቡት አቤቱታ እና ከሚያስከፍቱት የስረ ፋይል ጋር አንድ አለመሆኑን ነው፡፡ የሟች ወርስ መከፈት የሚለው ጽንሰሀሳብ ሟች በህይወት እያለ የነበረው የፍትሀብሄር መብትና ግዴታ የተቋረጠና የሟች ንብረት በፍትሀብሄር ህግ ቁጥር 942 በተደነገገው መሰረት ‹እንደአንድ ልዩ ንብረት ተቆጥሮ› ህግ ጥበቃ ማድረግ መጀመሩን የሚያመለክትና ይህም የሟች ህይወት ካለፈበት ቅጽበት ጀምሮ የሚከናወን መሆኑን የሚያሳይ ነው፡፡

የሟች የሕግ ወይም የኑዛዜ ወራሽ መሆኔ በማስረጃ ከተጣራ በኊላ ይህንኑ የሚያረጋግጥ የፍርድ ቤት ውሣኔ ወይም ትእዛዝ ይሰጠኝ በማለት የሟች ወራሾች ነን የሚሉ ሰዎች የሚያቀርቡት ጥያቄ ውርሱ ከተከፈተ በኊላ የሕጉ የይርጋ የጊዜ ገደብ እስከሚገድበው ድረስ የሚቀርብ የወራሽነት መብት ማረጋገጫ ምስክር ወረቀት ይሰጠኝ ጥያቄ ነዉ፡፡ ይህም ከሟች ውርስ በወራሽነት ተካፋይ ለመሆን የሚያስችላቸው ማስረጃ እንዲሰጣቸው የሚያቀርቡት ጥያቄ በመሆኑ ከሟች ውርስ መከፈት የተለየ ጽንሰ ሀሣብ ነው፡፡ በመሆኑም የሟች ውርስ የሚከፈትበት ጊዜ ሟች ከዚህ ዓለም በሞት የተለየበት ቅጽበት እንጂ ወራሾቸ የሟች ወራሽ መሆናችንን የሚያስረዳ ማስረጃ ይሰጠን በማለት ፍርድ ቤት ቀርበው መዝገብ ያስከፈቱበት ጊዜ እንዳልሆነ መረዳት ያስፈልUል፡፡

በሌላ በኩል ስለ ሕግ እውቀት የሌላቸው ሰዎች የሟች ውርስ ተከፈተ የሚሉት የሟች አርባ ቀን ካለፈ በኊላ የሟች ቤተሰቦች ዘመዶችና በሕይወት ዘመኑ ያፈራቸው ወዳጆቹ ተሰብስበው የሟችን የኑዛዜ እና የሕግ ወራሾች እንደዚሁም ከሟች የተገኘውን ንብረት ለሌሎች ሰዎች በአደራ ወይም በትውስት የሰጣቸው እቃዎች ወይም ገንዘብ በብድር ለሌላ ሰው የሰጠውን ገንዘብና ሟች ያለበትን የሌሎች ሰዎች እዳ ለማጣራት ምክክር እና ምርመራ የሚያደርጉበትን ጊዜ ነው፡፡ ይህ ስርዓት በፍትሐብሔር ሕግ ቁጥር 942 እስከ 961 በተደነገጉት የሕግ ድንጋጌዎች መሠረት የሚያደርግ የውርስ ማጣራት ስርዓት እንጅ የሟች ውርስ መከፈት የ¸ለውን ጽንሰ ሀሣብ ጋር አንድ አለመሆኑን መጠቆም ጠቃሚ ነው፡፡

የፍትሐብሔር ሕጉ የሟች ውርስ የሚከፈተው በሟች ዋና የመኖሪያ ስፍራ እንደሆነ ይደነግጋል፡፡ የአንድ ሰው የመኖሪያ ቦታ እና መደበኛ ቦታ በተመለከተ ከፍትሐብሔር ሕግ ቁጥር 174 እና 191 ተደንግጓል፡፡

እዚህ ላይ በትኩረት መታየት አለበት የሟች ውርስ የሚከፈትበትን ስፍራ በሕግ መወሰኑ የማችን ውርስ አፈጻጸም ስርዓት አስመልክቶ የሚነሱ አለመግባባቶችን ለመፍታƒ ትልቅ ጠቀሜታ እንዳለውና የሟች ውርስ የሚከፈትበት ስፍራ በውርሱ ምክንያት የሚነሱ ክርክሮችን ለማየት የግዛት ክልል ስልጣን ያለውን ፍርድ ቤት ለመለየት አስፈላጊ እንደሆነ uእኛም አገር የዚህን ነጥብ አስፈላጊነት የፍትሐብሔር ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 23 ድንጋጌዎች በአብነት ለማየት ይቻላል፡፡

በአ-ቃላይ የኢትዮጵያ የፍትሐብሔር ሕግ የሟች ህይወት ካለፈበት ቅጽበት ምንም የጊዜ ክፍተት ሣይተው በሟች ዋና መኖሪያ ስፍራ ውርሱ እንደሚከፈት ይደነግጋል፡፡ የሟች ውርስ የሚከፈትበትን ገ!ዜ ማወቅ ስለ ወራሽነት ችሎታ እና ሌሎቹን የውርስ ሕግ ድንጋጌዎች ለመረዳት እና ለመተርጐም እንደዚሁም በአግባቡ በተግባር ላይ ለማዋል ጠቀሜታ ያለው በመሆኑ መረሣት የሌለበት ነጥብ ነው፡፡ የሟች ውርስ መከፈት ጉዳይ የሚደነግግ ግልጽ የሕግ ድንጋጌ ማስቀመጡ ተገቢ ሲሆን የሕጉን ድንጋጌ መንፈስና ይዘት የወጣበትን ዓላማ ተረድቶ በተገቢው መንገድ ስራ ላይ ማዋል አስፈላጊ ነው፡፡

$$&& ሞቲ መኮንን በንቲ $$$$$
በ ማናቸውም በ በፌደራል አና በ የኦሮሞ ፍርዲ ቤት
ጠበቃ.......

18/09/2022

በወንጀል ክርክር ክስ ከመሰማቱ በፊት መጠናቀቅ ያለባቸው ዝግጅቶች
✅✅✅✅✅✅✅✅✅✅✅✅✅⤵️
የወንጀል ክስ ሳይቀርብ የወንጀል ክስን የመሰማት ሂደት እንደማይኖር የታወቀ በመሆኑ የክስ ማመልከቻ ተዘጋጀቶ መቅረብ ይገባዋል፡፡ የክስ ማመልከቻ የሚባለው ዓቃቤ ሕጉ ወይም የግል ተበዳዩ ተከሳሹ የፈፀመውን የወንጀል ድርጊት ገልፆ ክሱን ለመስማት ስልጣን ላለው ፍርድ ቤት የሚያቀርበው የክስ ይዘት የሚዘረዝር ፅሑፍ ነው፡፡ የተፈፀመው ወንጀል የደንብ መተላለፍ ካልሆነ በቀር ማንኛውም ፍርድ ቤት የወንጀል ጉዳይ የሚሰማው የክስ ማመልከቻ ተዘጋጅቶ ሲቀርብለት ብቻ ነው (የወ/መ/ሕ/ስ/ስ/ቁ.108 (1-2)) ፡፡ ምናልባት እንደ ልዩ ሁኔታ መታየት ያለበት ነገር ቢኖር ተከሳሹ እድሜው በ 9 እና በ 15 ዓመት መካከል የሆነ ወጣት ከሆነ፤ የፈፀመው ወንጀል ከኣስር ዓመት በላይ በሆነ ፅኑ እስራት የሚያስቀጣ ካልሆነና ፍርድ ቤቱ የክስ ማመልከቻ ተዘጋጅቶ እንዲቀርብ ካላዘዘ በቀር የክስ ማመልከቻ ሳይዘጋጅ ነገሩ ሊሰማ እንደሚችል መደንገጉ ነው (የወ/መ/ሕ/ሰ/ሰ/ቁ. 108 (3) እና 172 (3) )፡፡

ክስ አዘጋጅቶ ስልጣን ላለው ፍርድ ቤት የማቅረብ ሃላፊነት የዓ/ሕግ መሆኑን ከወ/መ/ሕ/ስ/ስ/ቁ.108 (1) መረዳት ይቻላል፡፡ ስለዚህ ክስ ማዘጋጀት ብቻ ሳይሆን የተዘጋጀው ክስ ለሚመለከተው (ስልጣን ላለዉ) ፍርድ ቤት የማቅረብ ጉዳይ ትልቁ የዝግጅት ተግባር ነው፡፡

የክስ ማመልከቻው የደረሰው ፍርድ ቤት ክሱን የማየት ስልጣን እንዳለው ማረጋገጥ ይጠበቅበታል፡፡ ክሱ ስልጣን ለሌው ፍርድ ቤት የቀረበ እንደሆነ ፍርድ ቤቱ ክሱን ኣልቀበልም በማለት ዓቃቤ ሕግ ክሱን ስልጣን ላለዉ ፍርድ ቤት እንዲያቀርብ በክስ ማመልከቻው ላይ መግለፅ እንዳለበት የወ/መ/ሕ/ስ/ስ/ቁ. 110 ያመለክታል፡፡ እዚህ ላይ ሊነሳ የሚገባዉ ጥያቄ ዓቃቤ ሕግ ክሱን ስልጣን ላለው ፍርድ ቤት እንዲያቀርብ በፍርድ ቤቱ እንዲታዘዝ መደረጉ ለምን ኣስፈለገ የሚለው ነው፡፡ በሌላ አገላለፅ ስልጣን ሳይኖረው ክሱን የቀረበለት ፍ/ቤት ጉዳዩን ለማየት ስልጣን የሌለው መሆኑን በመዝገቡ ካሰፈረ በላ ዓቃቤ ሕጉን በማሰናበት መዝገቡን መዝጋት በቂ ኣይሆንም ወይ የሚል ነው፡፡ ፍርድ በቱ ዓቃቤ ሕጉን ማዘዝ የቻለበት ምክንያት ምናልባት የስነ - ስርዓት ሕጉ በወጣበት ጊዜ ፍርድ ቤትና የዓቃቤ ሕግ መ/ቤት ፍርድ ሚኒስቴር እየተባለ ሲጠራ በነበረው የመንግስት ኣካል ስር ተጠቃልለው በመኖራቸው ሊሆን ይችላል፡፡

ፍርድ ቤት የቀረበለት ክስ ለማየት ስልጣን ያለው መሆኑን ያረጋገጠ እንደሆነ የክሱ ግልባጭ ወድያውኑ ለተከሳሹ ሊልክለት እንደሚገባም የወ/መ/ሕ/ስ/ስ/ቁ.109 (4) ይደነግጋል፡፡ ይህ የክስ ግልባጭ የማግኘት መብት በኤፌዴሪ ሕገ መንግስት እውቅና ኣግኝቷል፡፡ ይህ ድንጋጌ በሕገ መንግስቱ ዓንቀፅ 20 (2) የተመለከተ ሲሆን፤ የተከሰሱ ሰዎች ክሱ በቂ በሆነ ዝርዝር እንዲነገራቸዉ እና ክሱን በፅሑፍ የማግኘት መብት እንዳኣላቸው በግልፅ ሁኔታ ተቀምጧል፡፡ ከሕገ መንግስቱ ድንጋጌ መረዳት እንደሚቻለው የተከሰሱ ሰዎች የክሱ ግልባጭ (በፅሑፍ) ሊደርሳቸው ይገባል ብቻ ሳይሆን የክሱ ማመልከቻ በበቂ ሁኔታ ዝርዝር ነገሮችን መያዝ እንዳለበትና ተከሳሾች የተከሰሱበት ጉዳይ በሚገባ እንዲረዱ የሚያስችላቸው መሆን እንደአለበት ነው፡፡

የክስ ማመልከቻ ለተከሳሹ እንዲደረሰው የሚደረገበት ምክንያት

በክሱ የተገለፀው ዝርዝር አይቶ ለመከላከል ዝግጅት እንዲያደርግ ስለሚያስችለው፣ተከስሶ በተፈረደበት ወይም ነፃ በተለቀቀበት እንደገና ቢከሰሰ ለመቃወም ስለሚያሰችለው፣ተከሳሹ የተከሰሰበት ፍሬ ነገር ፍርድ ቤቱ እንዲያውቀው በማድረግ በሕግ ተቀባይነተ ያለው ስለመሆኑ እንዲያረጋግጥ ያስችለዋል፣አንድ ሰው ክስ ሳይቀርብበት ሊፈረድበት ስለማይችል ነው፡፡

የክስ ግልባጭ ለተካሰሹ የሚላክለት ክሱን ለማየት ስልጣን ያለው ፍርድ ቤት ነገሩ የሚሰማበትን ቀን ከወሰነ በላ ስለሚሆን መጥሪያንም ኣብሮ የሚላክለት ይሆናል፡፡ ዓቃቤ ሕጉም ክሱን ለመሰማት በተቀጠረበት ቀን እንዲቀርብ መጥሪያ ይላክለታል፡፡ ክሱ የሚሰማበት ቀን ለመወሰን ሌላ ቀጠሮ ሳያስፈልገው ፋይሉ እንደተከፈተ ወድያዉ ቀን ቀጠሮ ተለይቶ ሊቀመጥ ይገባል፡፡ ፍርድ ቤቱ ክሱ የሚሰማበት ቀን ሲወሰን እንዲሁ በግምት ሳይሆን ተከሳሹ የሚገኝበት ቦታ ቅርበትና ርቀት፤ ምስክሮች የሚገኙበትና ለመቅረብ የሚወስድባቸው ጊዜ፤ የፍርድ ቤቱ የመዝገብ ብዛት ወዘተ ግምት ውስጥ በማስገባት መሆን አለበት፡፡ የቀጠሮ ቀን ስለመወሰንና ስለመጥሪያ አላላክ የወ/መ/ሕ/ስ/ስ/ቁ.123 ይመለከቷል፡፡

ክሱ የሚሰማበት ቀን እንደተወሰነ ሌላ መደረግ ያለበት ዓ/ሕጉና ተከሳሹ የማስረጃቸውን ዝርዝር ለፍርድ ቤቱ ሬጂስትራር ማቅረብ ነው (የወ/መ/ሕ/ስ/ስ/ቁ.124) የማስረጃው ዓይነት የክሱ ፍሬ ነገር በቀጥታ ሆነ ቀጥታ ባልሆነ መንገድ የሚያውቁ ምስክሮች እና/ ወይም ልዩ እውቀት ያላቸው ሰዎች (ኤክስፐርቶች) ሊሆኑ ይችላሉ፡፡ እነዚህ ምስክሮች ነገሩ በሚሰማበት ቀን ቀርበው የምስክርነት ቃላቸውን መስጠት እንዲችሉ በፍርድ ቤቱ ሬጂስትራር በኩል መጥሪያ ሊደርሳቸው ይገባል፡፡ የማስረጃው ዓይነት ሰነድ/ ኢግዚቢት/ ከሆነ ደግሞ ፍርድ ቤት እንዲቀርቡ በማድረግ (የወ/መ/ሕ/ስ/ስ/ቁ.124 (2)) የሰነድ ማስረጃው ግልባጭ ለተከሳሹ ከክሱና ከመጥሪያው ጋር እንዲደርሰው መደረግ አለበት፡፡ የማስረጃው ግልባጭ ለተከሳሹ እንዲደርሰው ማድረግ (ሕገ መንግስት ዓንቀፅ 20(4)) ያለው ፋየዳ ተከሳሹ የተመሰረተበት ክስና ክሱን ለማስረዳት የቀረበበት ማስረጃ በቂ ጊዜ አግኝቶ እንዲያየውና እንዲመረምረው ያስችለዋል፤ የመከላከል ዓቅሙ እንዲጎለብት ያስችለዋል፡፡ ተከሳሹ የሰነድ ማስረጃ ያለው እንደሆነም ግልባጭ ለዓ/ሕጉ እንዲደርሰው ይደረጋል፡፡ ስለዚህ ሁለቱ ወገኖች የማስረጃ ግልባጩ ልውውጥ ማድረግ ይጠበቅባቸዋል፡፡ በተለይ ተከሳሹ በዓ/ሕግ የቀረበበት ማስረጃ ግልባጭ ደርሶት እንዲመለከተው የማድረግ ጉዳይ በሕገ መንግስታችን ሳይቀር እውቅና ያገኘ መብት ሆኖዋል፡፡ ይኸውም የተከሰሱ ሰዎች “የቀረበባቸውን ማናቸውንም ማስረጃ የመመልከት “ መብት ኣላቸው በሚል ሕገ መንግስታዊ መብት ሆኖ በዓንቀፅ 20 (4) ላይ ሰፍሯል፡፡

ከዚህ አንፃር ሲታይ ክስን ለመሰማት ዝግጅት ማድረግን በተመለከተ በልማዳዊ (Common law) የሕግ ስርዓትና በአህጉራዊ (Continental / civil law) የሕግ ስርዓት ልዩነት ይታያል፡፡
በኮመን ሎው የሕግ ስርዓት ክስ መሰማት ከመጀመሩ በፊት ፍርድ ቤቱ ክስና የተከራካሪ ወገኖች የማስረጃ ዝርዝር ብቻ ነው የማግኘትና የማየት እድል ያለው፡፡ ኣልፎኣልፎ ግን ጉዳዩ የሚሰማው በጁሪ ከሆነ (እንግሊዝ) ፍ/ቤቱ የዓ/ሕግ ምስክሮች ለፓሊስ የሰጡት የምስክርነት ቃል የሚያገኝበት ሁኔታ አለ፡፡

በተጨማረም አስቀድሞ ሰነዶችን የማየቱ ልምድ ኣነስተኛ ቢሆንም በአሁኑ ወቅት ግን በዳኛ መሪነት ሁለቱ ተከራካሪ ወገኖች በቅድመ ክስ ንግግር (Pretrial Conference) የማስረጃቸውን ይዘት ግልፅ የሚያደርጉበት ሁኔታ እየታየ ነው፡፡

በአህጉራዊ /ሲቭል/ የሕግ ስርዓት ያለ አሰራር ግን ፍ/ቤቱ የክስ ሂደት መሰማት ከመጀመሩ በፊት የክስ ማመልከቻና ሁሉም የምርመራ ሰነዶችና ከዛ ጋር የተያያዙ ማስረጃዎች (Dossier) ይደርሱታል፡፡ ፍ/ቤቱ ሰነዶቹ ከደረሱት በላ የማጣራትና የመለየት ተግባር ያከናውናል፡፡ ምስክሮችንና ተከሳሽን ለመጠየቅ የሚያስችለው ዝግጅት ያደርጋል፡፡ ተከራካሪ ወገኖችም ያቀረቡትን ሰነድ በመለዋወጥ ያጠኑታል፤ ለቀጣይ ክርክር ዝግጅት ያደርጋሉ፡፡ ይህ ኣሰራር ማስረጃን ለመመርመር እየተባለ ኣኣስፈላጊ ቀጠሮ እዳይሰጥና ጉዳዩ እንዳያጓተት ኣስተዋፅኦ ከማድረጉ በተጨማሪ የተዘበራረቁ ነገሮች በማስወገድ የነጠረ የክስ መስማት ሂደት እንዲኖር ያግዛል፡፡

እዚህ ላይ ትኩረት የሚሻ ነጥብ፤ ከእስር ውጭ ያለ ተከሳሽ ሆነ ምስክሮች ለመጀመሪያ ጊዜ እንዲቀርቡ የሚታዘዘው በመጥሪያ ብቻ መሆኑን ነው፡፡ መጥሪያዉ ደርሶኣቸው እያለ በመጀመሪያው ቀን ቀጠሮ ሳይቀርቡ የቀሩ እንደሆነ ግን በፓሊስ ተይዘው እንዲቀርቡ ፍርድ ቤቱ ድጋሚ ትእዛዝ ይሰጣል (የወ/መ/ሕ/ስ/ስ/ቁ 25) ፡፡ በእስር እንዲቀርቡ ፓሊስን ማዘዝ ብቻ ሳይሆን ለፍትህ እርዳታ የመስጠት ግዴታቸውን ባለመወጣቸው ወይም እንዲቀርቡ ትእዛዝ ደርሶኣቸው እያለ እምቢ በማለታቸው ምክንያት ሊቀጡ እንደሚችሉ በወንጀል ሕግ ዓንቀፅ 448 ተመልክቷል፡፡

በኣጠቃላይ ሲታይ ክስ ከመሰማቱ በፊት መጠናቀቅ ያለባቸው ዝግጅቶች ዓ/ሕግ ክስ እንደመሰረተ ፍርድ ቤቱ ክሱን ለመስማት ስልጣን ያለው መሆኑን ማረጋገጥ ኣለበት፡፡ ስልጣን ያለው ከሆነ ክሱ የሚሰማበት ቀን መወሰንና ለግራ ቀኝ ተከራካሪ ወገኖች መጥሪያ መላክ አለበት፡፡ ዓ/ሕግና ተከሳሽም መጥሪያ እንደደረሳቸው ይጠቅመናል የሚሉት ማንኛውም ማስረጃ ለፍርድ ቤቱ ሬጂስትራር መስጠት ይጠበቅባቸዋል፡፡ ይህ ክንውን ኣልፎኣልፎ ዳኞችን የሚመለከት ቢሆንም በዋነኛነት በሬጂስትራሩና እሱ በሚመራቸው ክፍሎች የሚሰራ ነው፡፡

11/09/2022

ውል እንዲሠረዝ ስለመጠየቅ
=======================
ከፍ ሲል የተጠቀሰውን መፍትሄ መጠቀም የማይችል ሰው ውሉ እንዲሰረዝና በምትኩም ካሳ እንዲከፈለው ለመጠየቅ ይችላል፡፡ ይህ ሁለተኛው አማራጭ መሆኑ ነው፡፡ የካሳው ክፍያ ጥያቄ እንደሚከተለው በሁለት መንገድ ሊቀርብ ይችላል፡፡
#በፍርድ የሚወሰን ኪሳራ
ውል ሲፈርስ በተዋዋዮች ላይ ጉዳትን ሊያስከትል ይችላል፡፡ የተጎዳ ሰው ሲኖር ደግሞ ጉዳቱ ሊጠገንለት ይገባል፡፡ ይህ በሁሉም የህግ ሥርዓቶች ያለ በፍትህ መሠረት ላይ የቆመ አሠራር ነው፡፡ የካሳውን መጠን በተመለከተ በመርህ ደረጃ ከደረሰው ጉዳት ጋር የተመዛዘነ መሆን አለበት፡፡ The principle of equivalence ይባላል፡፡
እንደሌሎች ሁሉ የኢትዮጵያ ህግም ለደረሰ ጉዳት ሊከፈል የሚገባው ካሳ ከጉዳቱ ጋር የተመዛዘነ መሆን እንዳለበት ይቀበላል፡፡ የፍ.ህ.ቁ. 2190 የሚነግረንም ይህንኑ ነው፡፡ ከውል መፍረስ ጋር በተያያዘ ሊከፈል የሚገባው ካሳም ከውል ውጪ ለሚደርስ ኃላፊነት በሚከፈለው ዓይነት እንደሚመራ በፍ.ህ.ቁ. 1790 (2) መገለፁ የዚህ መርህ ተፈፃሚነት በውል ግንኙነቶችም ላይ እንደሚሆን የሚያጠይቅ ነው፡፡
ርግጥ የህጉን ዝርዝር ይዘት ስንመለከት ሁኔታዎች በመጠኑ የተለዩ ሆነው እናገኛለን፡፡ ለምሳሌ የፍ.ብ.ህ.ቁ. 1799 ከፍ ሲል ከተተቀሰው መርህ በመለየት የካሳ ክፍያውን መጠን አስተዋይ አዕምሮ ያለው ሰው የውሉ አለመፈፀም ያደርሳል ብሎ በሚገምተው አስተያየት ልክ እንደሚሆን ይገልፃል፡፡ ፍርድ ቤቶች የመንሸራሸር ነፃነታቸውን ትርጉም ባለው መንገድ እንዲጠቀሙበት ይረዳ ዘንድ ህጉ ከግምት መግባት ያለባቸውን ዝርዝሮች በአመልካችነት ጠቁሟል፡፡የውሉ ዓይነት፣ የተዋዋዮች የሞያ ሥራ፣ ቀደም ሲል የነበራቸው ግንኙነት፣ ባለዕዳው የሚያውቃቸው ሁኔታዎችና ማንኛዎቹም አጋጣሚዎች ሚዛናዊ ውሳኔ ላይ ለመድረስ ያስችላሉ የተባሉ ነጥቦች ናቸው የፍ.ህ.ቁ. 1799 (2) ፡፡
የህጉ መለኪያ አስተዋይ አዕምሮ ያለው ሰው አስተያየት መሆኑን ቢገልፅም ዕዳውን የሚያከብዱ ልዩ ሁኔታዎች ስለመኖራቸው ባለገንዘቡ አስታውቆት እንደሆነ፣ ጉዳቱ የደረሰው ባለዕዳው ሆነ ብሎ ባለገንዘቡን ለመበደል ባደረገው ተግባር ምክንያት ወይም ባሳየው ጉልህ ቸልተኝነት እንደሆነ ወይም የደረሰው ጉዳት አስተዋይ አዕምሮ ያለው ሰው ከገመተው መጠን በታች መሆኑን ያስረዳ እንደሆነ የካሳው ክፍያ በደረሰው ዕርግጠኛ ጉዳት ልክ ይሆናል (የፍ/ብ/ህ/ቁ. 1800 እና 1801) በማለት ወደቀደመው የጉዳት ካሣ ተመዛዛኝነት መርህ መልሶ ይወስደናል፡፡ በዚህ መሠረት ዕርግጠኛ የጉዳት ካሳ ክፍያውን ያገኛል ማለት ነው፡፡
ዕርግጠኛውን የጉዳት ካሳ ግን በማንኛውም ሁኔታ የሚያገኝ አይደለም፡፡ ተበዳዩ የሚደርሰውን ጉዳት ለመቀነስ በሚያደርገው ጥረት ይወሰናል፡፡ ሊደርስ የሚችለውን ጉዳት ለማሳነስ በርሱ በኩል ሊፈፅመው ወይም ሊቆጣጠረው ይችል የነበረ ተግባር ካለ ተባዳዩ ይህን ለመቆጣጠር መትጋት አለበት፡፡ በቸልታው ምክንያት ጉዳቱ ቢበዛ ሊያርቀው ይችል በነበረው ጉዳት መጠን የሚደርሰውን ኪሳራ ራሱ እንዲሸከም ይገዳደል፡፡ ለምሳሌ አበበ በምርት ሂደት የሚያስፈልገውን አንድ ጥሬ ዕቃ ሱራፌል ሊያቀርብለት ስምምነት አድርጓል፡፡ ሱራፌል ግዴታውን እንደማይወጣ አበበ ተረድቷል፡፡ ይህን እንዳወቀ “ምንቸገረኝ ኪሳራዬ እንደሁ አገኛለሁ” ብሎ ቸል ቢል ኋላ ጥሬ ዕቃው ባለመቅረቡ ምክንያት የደረሰበትን ኪሳራ ሁሉ መጠየቅ አይችልም፡፡ ጉዳቱን ለመቀነስ ማድረግ የሚገባው ያንኑ ጥሬ ዕቃ ከገበያ ላይ ፈልጎ ማግኘት የሚችል ሲሆን መተካትና ሥራውን ማከናወን ነው፡፡ በዚህ ሁኔታ ኪሳራውን መቀነስ ይችላል፡፡ ከዚያ በተረፈ ይህን ዓይነት የጥንቃቄ ዕርምጃ ያልወሰደው ጥረቱ አስቸጋሪና ብዙ ወጪን ስለሚያስከትልበት መሆኑ ማስረዳት ይጠበቅበታል፡፡ አሊያ ግን ሊያርቀው ይችል በነበረው መጠን ካሳውን እንዳያገኝ ህጉ ያግደዋል፡፡ ጉዳት እንዳይበዛ ቸልታም እንዳይኖር የሚረዳ ማትጊያ ነው (in economic terms it is an incentive)፡፡
አጠቃላይ ስለሆነው የካሳ ክፍያ ይህን ካልን አሁን ደግሞ ውል ባለመፈፀሙ ምክንያት ስለሚደርሱት የጉዳት ዓይነቶች እናያለን፡፡ እንደሚከተለው በሦስት ሊከፈሉ ይችላሉ፡

10/07/2022

የውርስ ጉዳይን የተመለከቱ የይርጋ ገደቦች ከተመረጡ የሰበር ውሳኔዎች ጋር በማጠቃስ የቀረበ!
🇪🇹🇪🇹🇪🇹🇪🇹🇪🇹🇪🇹🇪🇹🇪🇹🇪🇹🇪🇹🇪🇹

1) ኑዛዜን ለመቃወም የተቀመጠ ጊዜ ገደብ

ኑዛዜ ፈራሽ ነው የሚል ክስ የሚቀርብበትን የጊዜ ገደብ በተመለከተ በፍ/ብ/ሕ/ቁ 973 እና 974 ላይ ተደንግጎ ይገኛል፡፡ በቁጥር 973 ላይ የተመለከተው ተፈጻሚ ሚሆነው ኑዛዜ ፈራሽ ነው የሚለውን ክስ ኑዛዜው ሲነገር በነበሩ ሰዎች የቀረበ እንደሆነ ነው፡፡ ይህም ማለት በፍ/ብ/ሕ/ቁ 973/1/ ላይ እንደተገለጸው “ኑዛዜ ሲነበብ የነበሩ ወይም የተወከሉ ሰዎች ኑዛዜው አይጸናም ወይም አንዱ በኑዛዜው የተነገረው ቃል አይጸናም በማለት ክስ ለማቅረብ ያላቸውን ሀሳብ መግለጫ ወይም ስለ ክፍያው በሂሳብ አጣሪው የቀረበውን የድልድል አመዳደብ ሀሳብ ለመቃወም ኑዛዜው ከተነበበት አንስቶ በሚቆጠር የአስራ አምስት ቀን ጊዜ አላቸው”፡፡

በሌላ መልኩ ደግሞ ኑዛዜው ሲነበብ ያልነበሩ ሰዎች መቃወሚያቸውን መቼ ሊቀርቡ ይችላሉ ለሚለው በፍ/ሕ/ቁ 974/1/ እና 2 ላይ የተገለጸ ሲሆን በዚህም መሰረት “ በኑዛዜ ንባብ ሥነ-ሥርዓት ላልነበሩ ወይም በኑዛዜው ንባብ ሥነ-ሥርዓት በወኪልነት ላልሰሙ ሰዎች እንዲሁም ኑዛዜው በሌሉበት የተነበበ እንደሆነ ከዚህ በላይ የተገለጸው የጊዜ ገደብ ለመቁጠር መነሻ የሚሆነው ሥለ ክፍያው ድልድልና አመዳደብ ሀሳቡን ከተነገራቸው ቀን አንስቶ ነው”፡፡

በፍ/በ/ህ/ቁ 973/2/ ላይ በተገለጸው መሰረት ኑዛዜ ከፈሰሰበት ጊዜ ከአምስት ዓመት በኋላ ወይም ኑዛዜ የሌለ እንደሆነ ሟች ከሞተ ከአምስት ዓመት በኋላ ስለ ኑዛዜው መጽናትና ስለክፍያው አመዳደብ አጣሪው ያቀረበውን የድልድል ሀሳብ በማናቸውም አስተያየት ቢሆን መቃወሚያ ሊቀርብበት አይችልም፡፡

ከዚህ በላይ ከተገለጹት የሕግ ድንጋጌዎች ጋር በተያያዘ የፌ/ጠ/ፍ/ቤት በሰ/መ/ቁ 82585 በቅጽ 15 ላይ አስገዳጅ የሕግ ትርጓሜ የሰጠ ሲሆን በትርጓሜውም “በፍ/ብ/ሕ/ቁ 973 እና 974 ድንጋጌዎች አቤቱታ አቅርቢው ኑዛዜ ሲነበብ የነበረ ወይም የተወከለ የመሆን አለመሆን መስፈርት መሰረት በማድረግ ይርጋው መቁጠር የሚጀምርበትን ጊዜ እና ፍጹም የሆነ የይርጋ ጊዜ በቁጥር 974/2/ ከመደንገጋቸው በስተቀር ሁለቱም ድንጋጌዎች ኑዛዜው ፈራሽ ነው የሚል ክስ የሚቀርብበትን ስርዓት የሚደነግጉ በመሆቸው ተያያዥነት አላቸው በማለት ኑዛዜ መኖሩን ማወቅ እና የኑዛዜውን ሙሉ ይዘት ማወቅ የተለያዩ ጉዳዮች ናቸው ሲል በፍ/ብ/ህ/ቁ 973/1/ የተመለከተው የ15 ቀን ጊዜ ገደብ የክስ ማቅረቢያ ጊዜ ሳይሆን የመግለጫ ማቅረቢያ ጊዜ ነው፡፡ በመሆኑም ስለ ኑዛዜ መኖር እንጂ ስለድልድሉ የማያውቅ ወራሽ መግለጫ የማቅረብ ግዴታ ስለማይኖርበት ጊዜው መቁጠር የሚጀምረው በኑዛዜው የተደረገውን ድልድል ካወቁበት ቀን ጀምሮ ነው” በማለት ውሳኔ ሰጥቷል፡፡

በሟች የተደረገ ኑዛዜ ከውርስ የነቀለኝ በመሆኑ ሊፍርስ ይገባል በማለት ኑዛዜው ሲነበብ በነበረ አመልካች የሚቀርብ የክስ አቤቱታ ሊቀርብ ሚገባው በፍ/ብ/ሕ/ቁ 973 መሰረት በተገለጠው የጊዜ ገደብ ነው ወይስ በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1123 በተገለጸው ጊዜ ውስጥ ነው? የሚለው አከራካሪ ጉዳይ በመሆኑ የፌ/ጠ/ፍ/ቤት በሰ/መ/ቁ 152134 በቅጽ 23 ላይ አስገዳጅ የሕግ ትርጓሜ ሰጥቷል፡፡ በውሳኔውም መሰረት በፍ/ብ/ሕ/ቁ 973 ስለ ኑዛዜ መነበብ እንዲሁም ኑዛዜ ሲነበብ የነበሩ ሰዎች ኑዛዜው እንዲፈርስ አቤቱታ የሚያቀርቡበትን ሥርዓትና ጊዜውን በሚመለከት የሚደነግግ ነው፡፡ ይህ ድንጋጌ ኑዛዜው ከውርስ ነቅሎኛል /ነቅሎናል/ በማለት ኑዛዜው እንዲፈርስ የሚቀርብን ወይም የቀረበ አቤቱታን የሚመለከት አይይለም፡፡ በመሆኑም ኑዛዜው ከውርስ የመንቀል ውጤት ያለው በመሆኑ እንዲፈርስ በሚል የሚቀርብ የዳኝነት ጥያቄ ሊታይ የሚገባው በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1123 መሰረት ነውእንጂ በአንቀጽ 973 መሰረት አይደለም በማለት አስገዳጅ የሕግ ትርጓሜ ሰጥቷል፡፡ ስለዚህ ከዚህ በላይ በተጠቀሰው የሕግ ትርጓሜ መሰረት ኑዛዜ ሲነበብ የነበረ አመልካች ኑዛዜው ከውርስ ነቅሎኛል በማለት የሚያቀርበው የክስ አቤቱታ ሊቀርብ ሚገባው በፍ/ህ/ቁ 973 መሰረት ሳይሆን በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1123 መሰረት በተቀመጠው የጊዜ ገደብ ውስጥ ነው የሚል መደምደሚያ ላይ መድረስ ይቻላል፡፡
በአጠቃላይ አንድ ኑዛዜ ፈራሽ ነው በሚል ስለሚቀርብ መግለጫ እና እንዲሁም መግለጫው እና ክሱ ሊቀርብ ስለሚገባው የጊዜ ገደብ በፍ/ብ/ሕ/ቁ 973 እና 974 ተደንግጎ ይገኛል፡፡ በፍ/ብ/ሕ/ቁ 973 ተፈጻሚነት የሚኖረው ኑዛዜ ሲነበብ በነበሩ ወይም በተወከሉ ሰዎች ጉዳይ ሲሆን በአንቀጽ 974 ድንጋጌ ደግሞ ተፈጻሚነቱ በኑዛዜ ሥነ-ሥርዓት ባልነበሩ ወይም ባልተወከሉ ሰዎች ጉዳይ ነው፡፡ ኑዛዜ ሲነበብ የነበረ አመልካች ኑዛዜው ከውርስ ነቅሎኛል በማለት የሚያቀርበው የክስ አቤቱታ ሊቀርብ ሚገባው በፍ/ህ/ቁ 973 መሰረት ሳይሆን በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1123 መሰረት ነው፡፡

2) የወራሽነት ጥያቄ ለማቅረብ የተቀመጠ ጊዜ ገደብ

የወራሽነት ጥያቄን ለማቅረብ የተቀመጠ የጊዜ ገደብ የሚመለከቱ የሕግ ድንጋጌዎች በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1000 ላይ የተመለከተ ሲሆን ወደዚህ ነጥብ ከመግባቴ በፊት ወራሽነት ጥያቄ ማለት ምን ማለት ነው የሚለውን እደሚከተለው ለመዳሰስ እሞክራለሁ÷
በፍ/ብ/ሕ/ቁ 996(1) ላይ በተገለጸው መሰረት ወራሽ የሆነ ሰው የሟቹ ወራሽ መሆኑንና ከውርሱ ላይ የሚያገኘውን ድርሻ የሚያመለክት የወራሽነት የምስክር ወረቀት እንዲሰጠው ለፍርድ ቤት ጥያቄ ማቅረብ ይቻላል በማለት የተገለጸ ሲሆን ይህ ማለት ፍ/ቤቱ የወራሽነት ምስክር እንዲሰጠው ወራሹ ሲፈልግ የሚጠይቀው እንጂ ሟችን ለመውረስ የግድ ከፍ/ቤቱ የወራሽነት ማስረጃ ማምጣት እንዳለበት የሚያስገድድ አይደለም፡፡ ሆኖም ግን በተግባር እንደሚስተዋለው ስመ ንብረቱ ለማዛወር እና ከሌሎች የሟች መብቶች ለመጠቀምና ለመስራት በፍ/ቤቱ የተረጋገጠ የወራሽነት የምስክር ወረቀት መጠየቁ የተለመደ አሰራር ሆኗል፡፡

ከዚህ በላይ የተጠቀሰውን መሰረት በማድረግ አንድ ሰው ዋጋ ያለው የወራሽነት ማስረጃ ሳይኖረው ውርሱን ወይም ከውርሱ አንዱን ክፍል በእጁ ያደረገ እንደሆነ እውነተኛው ወራሽ ወራሽነቱን እንዲታወቅለትና የተወሰዱበት የውርስ ንብረቶች እንዲመለሱለት በዚህ ሰው ላይ የወራሽነት ጥያቄ ክስ ሊያቀብበት ይችላል በማለት በፍ/ብ/ሕ/ቁ 999 ላይ ተደንግጓል፡፡ ስለዚህ ይህን መሰል የክስ አቤቱታ አቤቱታ መቼ ሊቀርብ ይገናል ለሚለው የፍ/ብ/ሕ/ቁ 1000/1/ ላይ የጊዜ ገደብ ተቀምጧል፡፡

በዚሁ መሰረት ከሳሽ መብቱንና የውርሱን ንብረት በተከሳሽ መያዛቸውን ካወቅ ሶስት ዓመት ካለፈ በኋላ ስለ ወራሽነት ጥያቄ የሚቀርበው ክስ ተቀባይነት ሊያገኝ አይችልም፡፡ በሌላ መልኩ በአንቀጽ 1000(2) ላይ እንደተገለጸው “ሟቹ ከሞተበት ወይም ከሳሹ በመብቱ ለመስራት ከቻለበት ቀን አንስቶ አስራ አምስት አመት ካለፈ በኋላ ከዘር የወረደ ርስት ካልሆነ በቀር የውርስ ጥያቄ ክስ በማናቸውም አስተያየት ቢሆን ተቀባይነት አያገኝም የሚለው ተደንግጎ ይገኛል፡፡

ከዚህ በላይ በአንቀጽ 1000(1) እና (2) ላይ የተመለከቱት የጊዜ ገደቦች ከሌሎች የውርስ ሕግ ድንጋጌዎች በተለይም 1ኛ) አንድ ወራሽ የሟች ኑዛዜ ተጠቃሚ መሆን የሚችለው ኑዛዜ በእጁ እንደሚገኝ ለውርስ አጣሪው አቅርቦ ውርስ አጣሪው ኑዛዜውን በሚነበብበት ሰዓት ራሱ ወይም ወኪሉ ካልነበረ ወራሹ ኑዛዜው ከፈሰሰበት ቀን አንስቶ በአስራ አምስት አመታት ውስጥ መቃወሚያ ካላቀረበ ከዚያ በኋላ ሊቀርብ እንደማይችል በፍ/ሕ/ቁ 974(2) የተመለከተው በፍ/ሕ/ቁ 1000(1) ካለው የጊዜ ገደብ ጋር እንዴት ተጣጥሞ ተግባራዊ ይሆናሉ ከሚለው ጋር ጥያቄ የሚያስነሳ ሲሆን በሌላ መልኩ በፍ/ሕ/ቁ 1000(1) እና (2) አተረጓጎምና አፈጻጸም እንዴት መሆን አለበት በሚል አልፎ አልፎ ጥያቄ ሲያስነሳ ይስተዋላል፡፡ ስለዚህ በእነዚህ የሕግ ማዕቀፎች ላይ የተጠቀሱት የጊዜ ገደቦች በተመለከተ መከተል የሚገባንን የሕግ ትርጓሜ እንደሚከተው ለማብራራት ተሞክሯል÷ የፍ/ብ/ሕ/ቁ 974/2/ ተፈጻሚ የሚሆነው የሟች ውርስ የሚያጣራ ፤በሕግ በኑዛዜ ወይም በፍርድ ቤት የተሾመ የውርስ አጣሪ ፤ሟች አድርጎታል የተባለው ኑዛዜ አግኝቶ የኑዛዜውን ፎርምን የኑዛዜውን ዋጋ መኖር ፤የሟች ያለኑዛዜ ወራሾች ወይም አራት አካለመጠን ያደረሱ ሰዎች ባሉበት በፍ/ብ/ሕ/ቁ 968 በተመረመረበት ሁኔታ ነው፡፡ ሆኖም ግን ኑዛዜ ያለ መሆኑን ለውርስ አጣሪው ሳያሳውቅ ቀጥታ የኑዛዜ ወራሽ መሆኑ እንዲታወቅለት ለፍ/ቤት አመልክቶ የወራሽነት የምስክር ወረቀት በመውሰድ የሟች ንብረት በእጁ ያደረገ ሰው ወይም በሀሰት የሟች ያለኑዛዜ ወራሽ ነኝ ብሎ የሟችን ንብረት ከወሰደው ሰው ለማስመለስ አግባብ የሆነው የይርጋ ገደብ በፍ/ብ/ሕ/ቁ 968 የተጠቀሰው ሳይሆን በፍብ/ሕ/ቁ 1000/1/ የተመለከተው ተፈጻሚነት ሊኖረው ይገባል፡፡

በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1000/1/ እና 1000/2/ አስመልክቶ የተለያዩ አተረጓገሞች የሚስተዋሉ ሲሆን ለዚህ ጽሁፍ የፌ/ጠ/ፍ/ቤት በሰ/መ/ቁ 30158 ፤26422 እና 34011 በቅጽ 7/6/6/ እንዲሁም በቅጽ 11 በሰ/መ/ቁ 52407 የሰጠውን አስገዳጅ የሕግ ትርጓሜ ለመዳሰስ ሞክሬያለው፡፡ በዚሁ አግባብ በፍ/ሕ/ቁ 1000/2/ ላይ ሟች ከሞተ አስራ አምስት አመት በላይ ወይም ተከሳሹ በመብቱ ሊሰራበት ከቻለበት ቀን አንስቶ አስራ አምስት ዓመት ውስጥ ክስ ካልቀረበ አስራ አምስት ዓመት ካለፈው በኋላ ክስ ሊያቀርብ የሚቻለው ከዘር የወረደ ርስት በሆነ ንብረት ላይ ነው፡፡

ርስት የሚለው ቃል በፍ/ሕ/ቁ 1130 እና ስለ ንብረቶች በሚናገረው የፍ/ብሔር የህጉ ክፍል መሬት የሚያመለክት መሆኑን መገንዘብ ይቻላል፡፡ በኢትዮጲያ ቋንቋዎች ጥናትና ምርምር ማዕከል የተዘጋጀው የአማርኛ መዝገበ ቃላት ርዕስት የሚለው መሬትን የሚመለከት መሆኑን ጠቅሶ ትርጓሜ ሰጥቷል፡፡ በዚሁ አግባብ ከዘር የወረደ ርዕስት የሚለው ቤትን አያጠቃልልም የሚል መደምደሚያ ላይ መድረስ ይቻላል፡፡ በርዕስት የሚተላለፍ መሬት ብቻ ማለት ሰለሆነ በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1000/2/ መሰረት ለተወላጆች የሚተላለፍ መሬት ብቻ ነው የሚል መደምደሚያ ላይ መድረስ ይቻላል፡፡
በኢፌድሪ ህገ መንግስት መሰረት መሬት የመንግስትና የህዝብ ሀብት በመሆኑ ከዘር የወረደ ርዕስት ካልሆነ በስተቀር በማለት በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1000/2/ ላይ የተገለጸው የተሻረ እና ተፈጻሚነት የሌለው ነው በማለት አስገዳጅ ውሳኔ ተሰጥቷል፡፡

የፍ/ብ/ሕ/ቁ 1000/1/ አፈጻጸምን በተመለከተ የፌ/ጠ/ፍ/ቤት በሰ/መ/ቁ 32407 በቅጽ 11 ላይ ትርጓሜ የሰጠ ሲሆን በዚህም መሰረት በወራሾች መካከል የሚነሳ የውርስ ንብረት ክርክር በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1000/1/ በተደነገገው አግባብ በሶስት አመት ጊዜ ውስጥ መቅረብ ያለበት ሲሆን ወራሽ በሆነ እና ወራሽ ባልሆነ ተከራካሪ ወገን መካከል የሚቀርበው የውርስ ንብረት ይገባኛል ጥያቄ በፍ/ብ/ህ/ቁ 1677 እና 1845 መሰረት በአስር አመት ጊዜ ውስጥ ካልቀረበ መብቱ በይርጋ የሚታገድ ይሆናል፡፡

3) የክፍፍል ጥያቄ በይርጋ የማይታገድ ስለመሆኑ

ወራሾች ተለይተው የውርስ ሀብቱ ድርሻ ታውቆ ግን ክፍፍል ሳይደረግ የቆየ የውርስ ሀብት ያለ እንደሆነ በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1062 በተገለጸው መሰረት እያንዳንዱ የጋራ ወራሾች ውርሱን እንከፋፈል በማለት በማንኛውም ጊዜ ለመጠየቅ የሚችሉ በመሆኑ የክፍፍል ጥያቄ በይርጋ የማይታገድ ይሆናል፡፡

⭕️ በቴሌግራም ያገኛሉ 👇

👉 t.me/joinchat/AAAAAExPP_EV3XyLKhhCpw
👉 t.me/joinchat/AAAAAExPP_EV3XyLKhhCpw

🇪🇹⚖🇪🇹⚖
🇪🇹⚖🇪🇹⚖🇪🇹⚖🇪🇹⚖🇪🇹⚖🇪🇹⚖🇪🇹⚖🇪🇹⚖🇪🇹⚖🇪🇹

(By Muluken Seid Hassen)

03/07/2022

Abukaatoon Kan hundaatti , Kan siyaasa gaggeesauufis kan hin gaggeessineefis , kan nama dhufaas Kan dhaabbatattis fkn Kan Dr Abiys , Kan maroofis, Kan abbaa qabeenyafis , Kan eyeessafiis , Kan Dr Gabretsiyoniis gabaabummatti Kan hundaatti - Wal gaa'ii Abukaatootta oromiyaa haara gaggeessamee jiru irraa Kan fudhatamee 26-10-2014.